• Бүгін: 19.05.2019 |$1 = ₸379.76

Ғылым таппай мақтанба...

Таңдамалы ғылыми еңбектер


 (орыс және қазақ тілдерінде)


1. ПОВЫШЕНИЕ ГЕНЕТИЧЕСКОГО ПОТЕНЦИАЛА ЧЕРНЫХ КАРАКУЛЬСКИХ ОВЕЦ В ПРИАРАЛЬСКОМ РЕГИОНЕ


 (МОНОГРАФИЯ)


 Утверждено к печати ученым советом «Юго-Западный научно-исследовательский институт животноводства и растениеводства»


АО «КазАгроИнновация»


Оригинал-макет книги является собственностью автора и его воспроизведение в любом виде, включая электронный, без согласия автора запрещено.


(Страниц 65, таблиц 28, диаграмм 2, фотоснимков 12)


 Рецензенты:


доктор сельскохозяйственных наук, профессор Н.Н.Алибаев


доктор сельскохозяйственных наук, доцент Д.А.Баймуканов


 В монографии впервые освещены актуальные проблемы развития каракулеводства в Приаралье. Подробно изложены способы ускоренного преобразования товарного стада каракульских овец черной расцветки жакетного смушкового типа в селекционное.


Книга рассчитана на технологов производства продукции животноводства, бакалавров, магистрантов и докторантов PhD агротехнических и биологических факультетов высших учебных заведений.


Шымкент, 2011.


 


Введение


 В пустынных и полупустынных зонах Казахстана одним из эффективных подотраслей животноводства является каракулеводство, базирующаяся на разведении каракульских овец разных окрасок, расцветок и смушковых типов.


Одним из перспективных для разведения каракульских овец является Приаральский регион, имеющий огромные аридные пастбища. По породному районированию овец в республике данному региону преимушественно разводится каракульская порода овец, с удельным весом черной окраски свыше 95%.


В условиях рыночной экономики в каракулеводстве значительно возрастает значение разведения высокопродуктивных конкурентоспособных популяции с высокими генетическими потенциалами.


Базовыми специализированными племенными хозяйствами по разведению черных каракульских овец жакетного смушкового типа в Приаралье являются ПК «Каракум» Аральского, к/х «Байзак» Сырдарьинского и ТОО «Ынтымак»  Жанакорганского районов Кызылординской области.


Для успешного решения производства высококачественной продукции каракулеводства - каракуля и дешевой ягнятины до сих пор не разработаны научно-обоснованные рекомендации по расширению ареала разведения этих популяции.


В этой связи, научные исследования направленные на совершенствование племенных и продуктивных качеств каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа бозкольской популяции в Казалинском районе с использованием племенных баранов разных популяции и выбор желательного типа для дальнейшего разведения является актуальным как в научном, так и практическом плане.    


Целью исследований являлась изучение эффективности использования каракульских баранов разных популяции на матках местной популяции при внутрирегиональной селекции и выбор желательного типа для дальнейшего разведения.


Впервые в условиях Приаральского региона в селекции каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа установлены эффективные варианты подбора баранов разных популяции на матках бозкольской популяции. Установлено, что использование в качестве генетического материала в селекции черных каракульских овец жакетного смушкового типа бозкольской популяции баранов каракумской популяции повышает выход в потомстве длиннозавитковых ягнят, а ынтымакской популяции повышает выход в потомстве крупнозавитковых ягнят.


Разработанные эффективные варианты подбора баранов разных популяции на матках бозкольской популяции в селекции каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа позволяют максимально использовать генетические ресурсы популяции в заданном направлении. Созданы селекционные стада черных каракульских овец жакетного смушкового типа в количестве 845 голов.


Селекция в животноводстве означает отбор и подбор лучших по племенной ценности животных для дальнейшего размножения и воспроизводства стада. Так же селекция каракульских овец по смушковым типам за последние годы приобретает большое значение. Смушковый тип, если его рассматривать как признак, является совокупностью более мелких признаков. Каждый такой признак может наследоваться либо самостоятельно, либо вместе с другими признаками, составляющими смушковый тип.


Многие ученые основательно изучили наследование ряда признаков у каракульских овец. Значительный вклад в решение вышеуказанных вопросов внесли классики зоотехнической науки П.Н.Кулешов (1980) и М.Ф.Иванов (1928), которые оформили и восприняли основные генетические концепции. Большое значение для генетики каракульских овец имели труды Б.Н.Васина (1936). Изучение наследования сложных признаков предпринято В.М.Юдиным и Котовым (1953), И.Н.Дьячковым (1980), М.А.Кошевым (1975) и многими другими авторами.


В современном мире эффективное использование генетического разноообразия сельскохозяйственных животных становится особо важным для обеспечения возрастающего спроса населения на продукцию животноводства (2007). 


В настоящее время для развития сельского хозяйства практикуется разведение специализированных пород, у которых оптимизированы конкретные продуктивные свойства, и, причем, во всем объеме продукции растет доля трансграничных пород, т.е. широко распространенных во многих странах мира (2008). 


Одной из трансграничных пород сельскохозяйственных животных является каракульские овцы, широко распространенная в Центральной Азии, Афганистане, Южной Африке и успешно разводящаяся во многих странах земного шара.


Каракульская порода считается одной из уникальных пород, дающих в ягнячьем возрасте продукцию каракульских шкурок различных окрасок, расцветок и смушковых типов. Биологическая особенность каракульской породы заключается в отличной приспособленности к экстремальным условиям пустынь и полупустынь, отличном использовании скудных аридных пастбищ во все сезоны года.


Генетическое разнообразие каракульских овец имеет свои сложности и особенности и только многоступенчатость отбора и подбора обеспечивает эффективность селекции.


В условиях Приаральской зоны каракулеводства в племенном хозяйстве «Тартугайский» при спаривании черных каракульских маток с баранами сур сурхандарьинского внутрипородного типа, завезенных из ГПЗ им. Гагарина (Узбекистан), выход ягнят сур в первом поколении составил от 6,5% до 7,4%. В настоящее время в стаде используются различные варианты подбора родительских пар с целью совершенствования племенных и продуктивных качеств исходного стада.


Смушковая продуктивность каракульских овец характеризуется комплексом количественных и качественных признаков, определяющих  формирование каракуля.


На основании исследований и собственных научных экспериментов по отбору и подбору животных с различными смушковыми типами Б.Л.Исаянц, Р.Г.Валиев, А.П.Воровьевский (1986) разработали методические указания по селекции черных каракульских овец, предусматривающие максимально повысить уровень селекционно-племенной работы с конкретным стадом.


Некоторые исследования гетерогенного подбора каракульских овец по смушковым типам подтвердили данные предыдущих высказывании о том, что жакетный смушковый тип преобладает у потомков по сравнению с другими смушковыми типами в тех случаях, где одним из родителей является матка или баран-производитель жакетного типа, выход потомков жакетного типа превосходит 50%.


Изучая наследование смушкового типа при гетерогенном подборе И.Н.Дьячков (1983) отмечает, что нелегко сделать твердое заключение о доминировании того или иного смушкового типа при разнородном спаривании, так как единственная оценка наследования – это удельный вес потомков разных типов. Однако, видно, что жакетный смушковый тип является условно доминантным по отношению к плоскому, ребристому и кавказскому. Такое расщепление может быть результатом и того, что родители не все были гомозиготными. Во всяком случае, в литературных источниках нет указаний на проверку родителей на генетическую чистоту.


Однородной подбор по жакетному смушковому типу от различных вариантов подбора обеспечивает получение высокого удельного веса себеподобного потомства.


С генетической точки зрения, смушковый тип ягнят является  полигенным признаком и полимерным действием генов. Наследование смушковых типов, когда форма завитка рассматривается больше как количественный признак, чем качественный, трудно получить гомозиготных животных с определенным типом завитков.


При разведении каракульских овец черной окраски для получения различных смушковых типов используют различные варианты подбора родительских пар по смушковому типу. В селекции каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа применяется и однородный подбор животных жакетного смушкового типа. Кроме того, для вычленения в стаде неселекционируемых смушковых типов (ребристый, кавказский и плоский), баранов жакетного смушкового типа назначают на матках различных смушковых типов.


Проведенные некоторые научные исследования показывают, что при однородном подборе родительских пар жакетного смушкового типа в потомстве выход ягнят жакетного смушкового типа составляет в пределах 32,0–92,8%. При разнородном подборе баранов жакетного смушкового типа на матках ребристого, плоского и кавказского смушковых типов получено в потомстве ягнят жакетного смушкового типа соответственно в пределах 22,2-38,4%, 18,4-27,5% и 27,1-48,5%.


Таким образом, на основе анализа результатов селекционной работы, направленной на получение ягнят жакетного смушкового типа, можно утверждать, что выход в потомстве селекционируемого смушкового типа зависит, прежде всего, от генетического материала популяции.


Эти данные характерны для всех признаков: подбор родителей с меньшим выражением признака дает приплод также с меньшим выражением этого признака, но с некоторым возрастанием к среднему для популяции, а подбор родителей с большим выражением признака дает и у приплода большее выражение признака, чем в других типах подбора, но опять с некоторым возрастанием к среднему выражению по сравнению с тем, что имели родители.


Для определения эффективности планируемой селекции и для оценки племенных качеств производителей важное значение имеет наследуемость признаков.


Изучение роста и развития каракульских овец от рождения до взрослого состояния дает возможность судить о биологической  стойкости и приспособленности их к данной среде. Одним из интересных показателей адаптации животных считается живая масса.


Показатели живой массы каракульских овец в разных регионах есть результат взаимоотношении генотипа и среды. Живая масса имеет определенную связь почти со всеми смушковыми признаками и степень этих связей очень изменчива в потомстве отдельных баранов.


При изучении отдельных биологических особенностей каракульских овец установлено, что каракульские ягнята обладают очень большой энергией роста и по этому признаку не уступают ягнятам скороспелых мясо-шерстных пород. Одновременно ягнята черной окраски превосходят по живой массе своих сверстников других окрасок.


При разведении каракульских овец также уделяется внимание экстерьерным показателям животных, характеризующим только их общее развитие и тип продуктивности  и адаптационную особенность.


Одним из основных показателей воспроизводительной функции маток является их плодовитость. Это зависит от генотипа, условий содержания и кормления овец.


Характер и величина связей между смушковыми признаками разнообразны, и от их коррелятивных связей определяется успех проводимой селекционной работы на повышение генетического потенциала животных.


Многие ученые, определяя корреляцию между признаками, доволь­но часто уделяли внимание взаимосвязи между признаками, так как их влияние на качественные показатели кара­куля оказалось более существенным и указывают в своих работах на взаимосвязь между длиной волоса и конституцией ягнят.


Следует отметить, что при создании племенного стада во многих каракулеводческих хозяйствах в той или иной степени использовались производители других племенных хозяйств. Таким образом, использование завозных баранов производителей улучшает качество смушек, придавая им желательные характеры селекционируемых признаков, что способствует увеличению  производства каракуля высокого качества.


Приаральский регион каракулеводства охватывает все районы Кызыл-ординской области, где овцеводство представлено только каракульской породой овец.


Казалинский район Кызылординской области является одной из приемлемых зон для разведения каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа и создания собственной племенной базы с целью обеспечения товаропроизводителей данного региона племенными животными собственной репродукции, что является актуальным в научном и практическом плане.


Анализируя литературные данные по разведению каракульских овец черной окраски жакетного смушкового типа, можно констатировать, что для разведения и совершенствования племенных и продуктивных качеств каракульских овец  черной окраски жакетного смушкового типа бозкольской популяции необходимо разработать научное обоснование для повышения их генетического потенциала.


Глава I


Методика повышения генетического потенциала бозкольской популяции Приаральского региона


Экспериментальная часть исследований проводилась в хозяйстве «Бозкол» Казалинского района Кызылординской области, специализированном на разведении черных каракульских овец жакетного смушкового типа, под руководством академика НАН РК К.Е.Елемесова в период с 2006 по 2009 год.


ТОО «Бозкол» одно из специализированных хозяйств по разведению черных каракульских овец жакетного смушкового типа, расположенных в экологически неблагоприятной зоне Казахстанского Приаралья.


Объектом исследований явилось полученное потомство от различных вариантов подбора баранов разных популяций на матках бозкольской популяции.


На 01.01.2006 года в хозяйстве имелось 3820 голов каракульских овец, в том числе 2674 головы овцематок. Из них первоклассные составляли 1094 головы или 40,9%.


Взрослые матки имеют гармоничное телосложение, правильный экстерьер, среднюю оброслость, уравненную рунную шерсть. Настриг шерсти с овцематок составляет в среднем 2,8 кг (в основном второго класса). Матки обладают средней молочностью, после отъема ягнят быстро поправляются и к началу случки имеют среднюю и вышесреднюю упитанность, живую массу 40-42 кг. Плодовитость маток в среднем составляет 105. Животные хорошо переносят высокую летнюю температуру и зимние холода.


Исходным материалом для исследований послужили чистопородные каракульские овцематки черной окраски жакетного смушкового типа I и II класса в количестве 795 голов местной бозкольской популяции. Из них были сформированы четыре группы. Все животные находились в одинаковых пастбищно-кормовых условиях.


Каракульских баранов черной окраски жакетного смушкового типа завезли из племенных хозяйств Приаральского региона: ПК «Каракум» (3 гол.) Аральского, к/х «Байзак» (3 гол.) Сырдарьинского и ТОО «Ынтымак» (3 гол.) Жанакорганского районов. В опыте были использованы также местные бараны черной окраски жакетного смушкового типа бозкольской популяции (3 гол.).


Для сравнительного изучения продуктивности и биологических особенностей различного происхождения было проведено четыре варианта подбора животных. Овцематки были искусственно осеменены в период с 20 октября по 20 ноября согласно требованиям «Инструкции по искусственному осеменению овец» (2003).


Полученный приплод от всех вариантов подбора родительских пар подвергался индивидуальной бонитировке согласно «Инструкции по бонитировке каракульских ягнят» (2000).


Ассортимент каракуля определяли на основе комплексной оценки по ГОСТу 8748-70, введенному в действие с 1985 года. Шкурки, полученные от убоя ягнят, описывались в хозяйстве после комиссионной сортировки по следующим товарным качествам и свойствам:


1 - длина и ширина вальков определялись миллиметровой линейкой на огузке; длина волоса определялась в трех местах: на шее, на боках и на крестце тоже миллиметровой линейкой.


2 - размер площади шкурок определялся путем умножения длины шкурки (от основания хвоста до основания шеи) на ее ширину в средней части;


3 - масса шкурок определялась на циферблатных весах «Госметр» с точностью до 5 г.


4 - толщина мездры определялась толщимером «Текстильмаш» путем измерения на огузке с точностью до 0,1 мм.


Органолептически изучались щелковистость и блеск волосяного покрова соответственно на ощупь и визуально.


Рост и развитие животных изучали путем взятия их основных промеров, по которым были вычислены индексы телосложения при рождении, 4,5 месячном, 1,5 и 2,5 годовалом возрастах по общепринятым в зоотехнии методикам с учетом динамики живой массы (1952). По каждому возрастному периоду вычисляли следующие индексы телосложения: растянутость, сбитость, массивность, костистость и длинноногость.


Цифровой материал обработан методом вариационной статистики по Н.А.Плохинскому (1969).


Экономическая эффективность исследований рассчитана на основе использования существующих методик по реализации каракуля и ягнятины.


Глава II


Продуктивные особенности полученного приплода при различном варианте подбора


 2.1 Смушковая продуктивность


Смушковый тип. Каракульские овцы в основном разводятся в пустынных,  полупустынных регионах и представлены различными окрасками, смушковыми типами. В этой связи в каракулеводстве каждое хозяйство специализировано на разведении определенных окрасок и смушковых типов. Среди этих хозяйств удельный вес субъектов с направлением селекции на черную окраску и жакетного смушкового типа составляет свыше 95%.


В каракулеводстве главным селекционным признакам в селекции черных каракульских овец является смушковый тип – это комплекс завитковых признаков, определяющих качество каракуля.


Одно из важных направлений селекционной работы в каракулеводстве – это подбор родительских пар для получения потомства с желательным типом каракуля. Как известно, вкусы со временем меняются, но жакетный каракулевый тип уже в течение многих лет по единодушному мнению специалистов считается одним из наиболее ценных.


Изучение наследования смушковых типов при однородном и разнородном подборе черных каракульских овец проведено многими учеными. Получен богатый и ценный материал, послуживший основой для разработки новой системы отбора и подбора. Эти результаты показали, что смушковый тип наследуется довольно устойчиво. Это позволяет регулировать выход ягнят желательного типа. Поэтому работа со смушковыми типами требует углубленного изучения хозяйственной ценности каждого типа и наилучшей сочетаемости при подборе.


Научно-исследовательская работа была направлена на повышение генетического потенциала каракульских овец местной популяции с использованием каракульских баранов черной окраски жакетного смушкового типа, завезенных из племенных хозяйств ПК «Каракум» Аральского, к/х «Байзак» Сырдарьинского и ТОО «Ынтымак» Жанакорганского районов.


Характеристика баранов-производителей приведена в таблице 1. Количественный и качественный состав каракульских овец приведены  в таблице 2.


Для сравнительного изучения продуктивности и биологических особенностей различного происхождения были проведены четыре варианты подбора родительских пар:


1) бараны каракумской +матки бозкольской популяции;


2) бараны байзакской + матки бозкольской популяции;


3) бараны ынтымакской + матки бозкольской популяции;  


4) бараны бозкольской + матки бозкольской популяции.


Результаты исследований по наследованию смушковых типов при подборе баранов из трех ведущих племенных хозяйств региона на каракульских матках жакетного смушкового типа местной бозкольской популяции показывают (таблица 3), что максимальный выход селекционируемого смушкового типа – жакетного – в приплоде имеют бараны каракумской популяции  78,5%.


Удельный вес ягнят жакетного смушкового типа в потомстве от баранов байзакской (62,4%), ынтымакской (53,8%), бозкольской (47,1%) популяции ниже баранов каракумской популяции соответственно на 16,1%, 24,7% 31,4% (Р<0,001).


Использование баранов байзакской, ынтымакской и местной бозкольской популяции в селекционном процессе характеризовалось высоким уровнем выщепления других смушковых типов, особенно ребристого типа (29,2±3,2%; 36,0±3,3% и 41,2±3,6%). Кроме того, генетический потенциал баранов каракумской популяции при использовании на местных матках бозкольской популяции отразился положительно на повышении смушковых качеств приплода.


Таблица 3 – Наследование жакетного смушкового типа при различных вариантах подбора родительских пар. в процентах























































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



смушковый тип



Баран 



матка



жакет-ный



ребрис-тый



плоский



кавказ-ский



ПК «Каракум»



бозколь-ская



214



78,5±2,8



17,3±2,5



1,4±0,8



2,8±1,2



К/х «Байзак»



бозколь-ская



202



62,4±3,4



29,2±3,2



3,0±1,2



5,4±1,6



ТОО «Ынтымак»



бозколь-ская



208



53,8±3,5



36,2±3,3



4,30±1,4



5,7±1,6



ТОО «Бозкол»



бозколь-ская



187



47,1±3,6



41,2±3,6



5,3±1,6



6,4±1,9



   Таблица 1 - Характеристика баранов-производителей, использованных в опыте
















































































































































Популяция



инд. № / №



год рождения



окраска



смушковый тип



класс



живая масса, кг



консти-


туция



пр. ухо



лев. ухо



Каракумская –


ПК «Каракум» Аральского района



0403



0404



2004



черная



жакет



элита



66



крепкая



0428



0429



2004



черная



жакет



элита



65



крепкая



0461



0462



2004



черная



жакет



элита



60



крепкая



Байзакская –


к/х «Байзак» Сырдарьинского района



8160



8161



2004



черная



жакет



элита



61



крепкая



8896



8897



2004



черная



жакет



элита



60



крепкая



8125



8126



2004



черная



жакет



элита



57



крепкая



Ынтымакская –


ТОО «Ынтымак» Жанакурганского района



5641



5642



2004



черная



жакет



элита



63



крепкая



5649



5650



2004



черная



жакет



элита



56



крепкая



5715



5716



2004



черная



жакет



элита



59



крепкая



Бозкольская –


ТОО «Бозкол» Казалинского района



3685



3686



2004



черная



жакет



I класс



60



крепкая



4819



4820



2004



черная



жакет



I класс



57



крепкая



3411



3412



2004



черная



жакет



I класс



55



крепкая



   Таблица 2 -   Количественный и качественный состав овцепоголовья ТОО «Бозкол» на 01.01.2006 г.






























































































































































































































Половозрастная группа овец



ед. изм.



кол-во,


голов



из них по смушковым типам



жакетный



ребристый



плоский



кавказский



всего



в т.ч.



всего


 



в т.ч.



всего



в т.ч.



 


II кл.



эл.



1 кл.



II кл.



1 кл.



II кл.



1 кл.



II кл.



Овцематки



гол



2674



853



-



469



384



863



385



478



513



240



273



445



%



 



31,9



-



55,0



45,0



32,3



44,6



55,4



19,2



46,8



53,2



16,6



Бараны-производители



гол



30



30



30



-



-



-



-



-



-



-



-



-



%



 



100



100



-



-



-



-



-



-



-



-



-



Пробники



гол



108



108



6



102



-



-



-



-



-



-



-



-



%



 



100



5,6



94,4



-



-



-



-



-



-



-



-



Ярки прошлого г/р



гол



403



129



-



70



59



125



55



70



93



45



48



56



%



 



32,1



-



54,2



45,8



30,9



43,9



56,1



23,1



48,3



51,7



13,9



Ярочки текущего  г/р



гол



605



186



-



98



88



128



59



69



118



52



66



173



%



 



30,8



-



52,9



47,1



28,6



46,2



53,8



19,5



43,8



56,2



21,1



Всего:



гол



3820



1306



36



739



531



1161



282



347



724



337



387



629



%



 



34,2



 



 



 



30,4



 



 



19,0



 



 



16,4



   Примечание: - удельный вес овцематок – 70,0%;


                          - баранов-производителей и пробников – 3,6%


                          - ярок пр. г.р. – 10,5%


                          - ярок тек. г.р. – 15,8%


Размер завитка. В селекции каракульских овец размер завитка по ширине –  основной селекционный признак, определяющий качество вальковатого завитка.


Ряд ученых М.А.Ширинский (1970), Е.П.Панфилова (1940) установили, что размер завитка является важным наследственно-обусловленным селекционным признаком, который имеет большое значение в селекции каракульских овец и оказывает влияние на товарную ценность мехового изделия.


Известно, что на размер завитков оказывает влияние ряд факторов: конституция родителей, их возраст, условия внутриутробного развития плода, живяя масса ягнят при рождении и др.


Согласно действующей Инструкции по бонитировке ягнят их делят по размеру завитка на три категории:


- мелкозавитковые (меньше 4 мм).


- среднезавитковые (4-8 мм).


- крупнозавитковые (свыше 8 мм).


Нами исследованы размеры полукруглого завитка у ягнят, полученных при различных вариантах подбора баранов разных популяций на матках местной бозкольской популяции, и получены ягнята с мелкими, средними и крупными завитками. Независимо от происхождения, наименьший удельный вес среднего размера завитка наблюдается у ягнят каракумской (84,6%) и байзакской популяций (88,1%).


Данные по удельному весу ягнят при различных вариантах подбора по ширине завитка приведены в таблице 4.


     Данные таблицы 4 показывают, что использованные бараны, независимо от популяции, в основном дают приплод селекционируемого типа по размеру завитка средней величины в пределах 81,8-88,1 процента. Отмечено, что у ягнят со средним размером завитков волосяной покров нормальной шелковистости и хорошего блеска, а у ягнят с мелким размером завитков волосяной покров недостаточно блестящий. Среди среднезавитковых наибольший удельный вес занимают ягнята, полученные от баранов байзакской популяции - 88,1%.


Между тем в потомстве баранов ынтымакской популяции, завезенных из племенного хозяйстве «Ынтымак» Жанакорганского района по сравнению с баранами каракумской, бозкольской, байзакской популяции крупнозавитковые выше соответственно на 11,3% (Р<0,001), 7,7% (Р<0,01) и 11,4% (Р<0,001).


Таблица 4 – Размер завитка у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



размер завитка



Бараны



матки



крупный



средний



мелкий



ПК «Каракум»



бозколь-ская



168



1,2±0,8



84,6±2,7



14,2±2,3



К/х «Байзак»



бозколь-ская



126



4,8±1,9



88,1±2,9



7,1±2,3



ТОО «Ынтымак»



бозколь-ская



112



12,5±3,1



84,0±3,1



3,5±1,4



ТОО «Бозкол»



бозколь-ская



88



1,1±1,1



81,8±4,1



17,0±4,0



Таким образом, наряду с традиционной селекцией на средний размер жакетного смушкового типа в дальнейшей селекции в стаде с целью сохранения генетического разнообразия необходимо вести селекцию на крупнозавитковость с использованием баранов ынтымакской популяции, так как дальнейшая тенденция развития каракулевой продукции на мировом рынке ориентирована на производство каракуля крупного размера завитка. 


Длина полукруглого валька. Наряду с проводимой селекцией на размер завитка, одним из важных направлений в системе селекционно-племенной работы является длина валька, которая определяет красоту и оригинальность каракуля. Известно, чем длиннее вальки, тем красивее каракуль.


С.Э.Шаптаков (1972), И.Н.Дьячков, Т.Б.Чехиринадзе (1965) установили наследственный характер признака длины валька жакетного каракулевого типа. Поэтому изучение длины завитка ягнят, полученных от различных популяции баранов, имеет важное теоретическое и практическое значение. Зная эту закономерность, селекционеры могут прогнозировать результаты подбора в селекции.


Каракульские овцы черной окраски жакетного смушкового типа по длине валька подразделяются на три градации: длинная (свыше 40 мм), средняя (20-40 мм) и короткая (ниже 20 мм). Наиболее желательной среди них считается длинная.


Мы изучили длину валька у ягнят разных групп, полученных при различных вариантах подбора родительских пар. Данные по длине валька у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар приведены в таблице 5.


Исследование длины полукруглого валька, формирующего жакетный смушковый тип показывает, что наиболее желательная длина валька – длинная, присущая потомству, полученному от баранов каракумской популяции при подборе на матках бозкольской популяции  – 70,2%, что достоверно выше в сравнении с приплодом от баранов байзакской популяции, завезенных из Сырдарьинского района и от баранов ынтымакской популяции, завезенных из Жанакорганского района, соответственно на 22,6% (Р<0,001) и 12,2% (Р<0,01). Сравнительно высокий выход ягнят нежелательной длины полукруглого валька – с короткой, получен при подборе баранов местной бозкольской и байзакской популяций на матках местной популяции соответственно 9,1% и 7,2%.  


Таблица 5 – Длина валька у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



длина валька



Бараны



матки



короткий



средний



длинный



Каракумская популяция



бозкольская



168



2,5±1,2



27,3±3,4



70,2±3,5



Байзакская популяция



бозкольская



126



7,2±2,3



45,2±4,4



47,6±4,4



Ынтымакская популяция



бозкольская



112



4,5±2,0



37,5±4,6



58,0±4,7



Бозкольская популяция



бозкольская


 



88



9,1±3,1



52,2±5,3



38,6±5,2



В заключение следует отметить, что с целью получения каракуля с длинными полукруглыми вальками в качестве повышения генетического потенциала каракульских овец черной окраски бозкольской популяции необходимо использовать баранов каракумской популяции.


Длина волоса. Длина волоса – наиболее важный показатель качества каракуля и имеет большое значение для селекции со стадом каракульских овец. У новорожденных ягнят длина волоса колеблется в широких пределах, что отражается на всех других показателях качества смушков. Чем короче волос, тем выше качества смушков: эластичность, блеск и пигментация волоса, тонина и плотность мездры, длина завитков и четкость рисунка.


Короткие волосы имеют шкурки каракульчи и каракуля-каракульчи. Несколько большая длина волос у шкурок ребристо-плоского типа каракуля. У шкурок жакетного типа, у которых волос еще длиннее, уже наблюдается некоторое ослабление его пигментации и блеска. При дальнейшем отрастании волоса нежелательные качества смушков становятся более выраженными и каракуль относится к кавказскому типу. 


Характеристика черных каракульских ягнят разных каракулевых типов по длине волоса отражена в работе И.Н.Дьячкова (1974), в которой указывается, что ягнята различных типов имеют неодинаковую длину волоса. Автор установил различия в длине волоса у ягнят в том, что наиболее длинный волос при рождении имеют ягнята кавказского смушкового типа – 10,2 мм, у ягнят же жакетного типа его длина равна 7,5 мм, а у ягнят плоского и ребристого типов она самая короткая – 6,7 мм.


Начиная с 60-х годов прошлого века на меховом рынке большим спросом пользовались легкие шкурки с коротким волосом, поэтому рекомендовалось проводить отбор каракульских овец по длине волоса при рождении.


Данные по распределению изменчивости длины волоса ягнят различного происхождения приведены в таблице 6.


    Как видно из этих данных, на всех основных зонах смушка более короткий волос оказался у ягнят байзакской популяции, а более длинный – у ынтымакской, бозкольской, затем каракумской. Также следует отметить, что ягнята ынтымакской популяции по длине волоса на шее (и в остальных зонах тоже) высокодостоверно превосходят своих каракумских, байзакских и бозкольских сверстников соответственно на 0,7 мм, 1,3 мм и 0,4 мм.


В общем же все группы характеризуются относительно длинным волосяным покровом смушков. Поэтому селекция должна быть направлена на уменьшение длины волоса у ягнят, что приведет к улучшению ряда других важных качеств смушка.


Таблица 6 – Длина волоса у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в миллиметрах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



длина волоса



Бараны



матки



на шее



на боках



на крестце



Каракумская популяция



бозкольская



168



11,2±0,1



10,3±0,1



8,7±0,1



Байзакская популяция



бозкольская



126



10,6±0,1



9,7±0,1



8,3±0,1



Ынтымакская популяция



бозкольская



112



11,9±0,2



11,1±0,2



9,7±0,2



Бозкольская



бозкольская


 



88



11,5±0,2



10,7±0,2



9,3±0,2



Плотность завитков. Качество производимого каракуля определяется и плотностью завитка, которая является одним из важных показателей смушковой продуктивности и племенной ценности ягнят. Она зависит от густоты волосяного покрова, тонины и длины волоса, соотношения типов волокон, а также от структуры самого завитка.


В своих исследованиях М.А.Кошевой (1975) пишет, что наиболее плотные завитки имеют ягнята, развитие которых происходило в нормальных условиях. Эти условия достигаются хорошим кормлением и содержанием суягных маток.


А.М.Омбаев, М.А.Виноградова, Т.Кансейтов (2008) отмечают, что у ягнят черной окраски жакетного и ребристого смушковых типов хорошая плотность завитков достигается благодаря большому содержанию в них переходного волоса, чем в завитках ягнят плоского и кавказского смушковых типов. Оказывается, недостаточная плотность завитков у ягнят плоского и кавказского смушковых типов обусловлена большим содержанием пуха, чем у ягнят жакетного и ребристого смушковых типов.


Плотность завитка ягнят связана с их смушковым типом. Самые плотные завитки имеют ягнята ребристого и жакетного смушковых типов, несколько меньшая плотность – у плоского типа. Недостаточная плотность и рыхлость завитков чаще всего бывает у ягнят кавказского смушкового типа.


В таблице 7 приведены данные о плотности завитков у ягнят черной окраски жакетного смушкового типа, полученные при использовании баранов разных популяций на матках местной популяции.


Полученные результаты о плотности завитков у ягнят среди различных вариантов подбора родительских пар свидетельствуют о том, что наиболее эффективным является подбор «бараны каракумской популяции х матки бозкольской популяции», где удельный вес ягнят с плотными завитками составляет 75,6%, что выше по сравнению с вариантами подбора «бараны байзакской популяции х матки бозкольской популяции», «бараны ынтымакской популяции х матки бозкольской популяции» и «бараны бозкольской популяции  х матки бозкольской популяции» соответственно на 21,6% (Р<0,001), 6,8% (Р>0,05) и 33,6% (Р<0,001).


При этом среди полученных ягнят удельный вес с наиболее нежелательным типом – рыхлые, получен в вариантах подбора «бараны бозкольской популяции х матки бозкольской популяции» - 9,1% и «бараны байзакской популяции х матки бозкольской популяции» – 7,1%.


Таблица 7 – Плотность завитков у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



плотность завитка



Бараны 



матки



плотный



нормаль-ный



рыхлый



Каракумская популяция



бозкольская



168



75,6±3,3



23,2±3,2



1,2±0,8



Байзакская популяция



бозкольская



126



54,0±4,4



38,9±4,3



7,1±2,3



Ынтымакская популяция



бозкольская



112



68,8±4,4



27,6±4,2



3,6±1,8



Бозкольская


популяция



бозкольская



88



42,0±5,3



48,9±5,3



9,1±3,1



Шелковистость и блеск волосяного покрова. В оценке качества каракуля при одинаковых показателях качества завитка, определяющим считается шелковистость и блеск волосяного покрова.


В зависимости от содержания в завитках ости, переходного волоса и пуха, от их толщины, гистологического строения, а также от густоты волосяного покрова различают градации шелковистости: шелковистый, недостаточно шелковистый, грубый, сухой, вялый. 


Шелковистость волосяного покрова связана со смушковым типом, толщиной и длиной волос. Нормальная шелковистость образуется при средней толщине и длине волосков, при нормальной эластичности. В селекции каракульских овец по шелковистости и блеску волосяного покрова у ягнят желательными являются сильношелковистая, шелковистая,   сильноблестящая и нормально блестящая.


В этой связи нами исследованы параметры шелковистости и блеска воло-сяного покрова у ягнят, полученных от различных вариантов подбора завезенных баранов разных популяций на матках местной бозкольской популяции (таблицы 8 и 9).


Данные таблицы 8 свидетельствуют о том, что среди полученных особей от различных вариантов подбора родительских пар наиболее желательным типом шелковистости является сильная шелковистость, полученная в варианте подбора «бараны каракумской х матки бозкольской популяции» - 31,6%, и что достоверно выше, чем у сверстников байзакской, ынтымакской и бозкольской популяции соответственно на 17,3%; 13,7% и 20,2%.


Таблица 8 – Шелковистость волосяного покрова у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



шелковистость волосяного покрова



Бараны



матки



сильно-шел-ковистый



шелко-вистый



слабошел-ковистый



Каракумская популяция



бозколь-ская



168



31,6±3,6



63,1±3,7



5,3±1,7



Байзакская популяция



бозколь-ская



126



14,3±3,1



73,8±3,9



11,9±2,9



Ынтымакская популяция



бозколь-ская



112



17,9±3,6



75,0±4,1



7,1±2,4



Бозкольская


популяция



бозколь-ская



88



11,4±3,4



75,0±4,6



13,6±3,7



Полученные результаты по шелковистости и блеску волосяного покрова у ягнят свидетельствуют о том, что с целью повышения генетического потен-циала местных каракульских овец черный окраски жакетного смушкового типа по этим селекционируемым признакам целесообразно использовать лучшие генотипы Приаральского региона. – баранов каракумской популяции.


Таблица 9–Блеск волосяного покрова у ягнят при различных вариантах подбора родительских пар в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



блеск волосяного покрова



Бараны 



матки



сильный



нормаль-ный



недоста-точный



Каракумская популяция



бозколь-


ская



168



31,2±3,6



63,7±3,7



5,1±1,5



Байзакская популяция



бозколь-


ская



126



16,7±3,3



75,4±3,8



7,9±2,4



Ынтымакская популяция



бозколь-


ская



112



18,8±3,7



75,8±4,0



5,4±2,1



Бозкольская


популяция



бозколь-


ская



88



10,2±3,2



80,7±4,2



9,1±3,1



 Установлено (таблица 9), что по блеску волосяного  покрова у ягнят в разных генетических группах наиболее желательным типом – сильным блеском характеризуются ягнята, полученные от баранов каракумской популяции –  31,2%, что достоверно выше, чем у ягнят, полученных от баранов байзакской, ынтымакской и бозкольской популяции соответственно на 14,5, 12,4 и 21,0 процента (Р<0,001).


Фигурность и рисунок каракуля. Фигурность смушка – это степень распространения желательных вальковатых завитков по всей площади смушка.  Она является весьма сложным признаком, поэтому наблюдается большое разнообразие потомства. Фигурность смушка подразделяется на высокую (3/3), нормальную (2/3) и слабую (1/3).


Исследование фигурности смушка у ягнят разных генетических групп показывает (таблица 10), что наиболее желательная степень фигурности (3/3)  находится в пределах 17,0-54,2%. С нормальной фигурностью 2/3 – в пределах 38,7-68,2% и нежелательной фигурностью 1/3 – в пределах 7,1-14,8%.


Среди ягнят с высокой степенью фигурности 3/3 отличались особи, полу-ченные от использования баранов каракумской селекции на матках местной бозкольской популяции – 54,2%, что выше по сравнению с аналогами, полученными от использования баранов байзакской, ынтымакской и бозкольской селекций на тех же матках, соответственно на 15,3% (Р<0,001), 13,1 (Р<0,001) 37,2% (Р<0,001).


В приплоде баранов байзакской и ынтымакской селекций удельный вес ягнят с высокой фигурностью 3/3 выше, чем от животных местной бозкольской популяции, соответственно на 21,9% и 24,1%. Эта разница статистически высоко-достоверна (P<0,001). Между тем ягнята от животных бозкольской популяции в основном характеризуются нормальной фигурностью смушка: 2/3-68,2%, что выше показателей других генетических групп на статистически достоверную величину (Р<0,001). В частности, от ягнят, полученных в вариантах подбора «бараны каракумской популяции х матки бозкольской популяции», «бараны байзакской популяции х матки бозкольской популяции» и «бараны ынтымакской популяции х матки бозкольской популяции», соответственно на 29,5%, 20,6% и 19,1%.


Таблица 10 –  Фигурность смушка при различных вариантах подбора в процентах












































Популяция


баранов



кол-во ягнят, голов



фигурность смушка



3/3



2/3



1/3



Каракумская



168



54,2±3,8



38,7±3,7



7,1±1,9



Байзакская



126



38,9±4,3



47,6±4,4



13,5±3,0



Ынтымакская



112



41,1±4,6



49,1±4,7



9,8±2,8



Бозкольская



88



17,0±4,0



68,2±4,9



14,8±3,8



 


Следует отметить, что сравнительно высокий удельный вес ягнят с нежела-тельной степенью фигурностью 1/3 получен в варианте подбора родительских пар «бараны бозкольской популяции х матки бозкольской популяции» - 14,8%, что выше по сравнению в потомстве, полученном в вариантах подбора «бараны каракумской популяции х матки бозкольской популяции», «бараны байзакской популяции х матки бозкольской популяции» и «бараны ынтымакской популяции х матки бозкольской популяции», соответственно на 7,7%, 1,3% и 5,0%. Таким образом наиболее эффективным генетическим материалом для улучшения фигурности смушек ягнят бозкольской популяции является использование баранов каракумской селекции.


Рисунок смушка, главным образом, определяет орнамент и красоту смушка и дифференцируется на параллельно-концентрический, параллельно-прямой и смешанный. Вместе с тем, именно рисунок смушка придает меху его отличи-тельную особенность. При изготовлении меховых изделии шкурки подбирают таким образом, чтобы готовое изделие имело однотипный орнамент. При селекции каракульских овец черной окраски наиболее желательным является параллельно-концентрический рисунок.


Параллельно-прямой рисунок смушка у ягнят разных генетических групп находится в пределах 25,6-41,3%. Среди использованных баранов в селекции максимальный выход в потомстве особей с параллельно-концентрическим рисунком дают бараны байзакской популяции – 41,3%, что достоверно выше показателя ягнят с каракумским генотипом. При этом необходимо подчеркнуть, что между показателями байзакской, ынтымакской и бозкольской популяции достоверных различий не имеется.


Данные таблицы 11 показывают, что среди всех генетических групп наиболее желательный тип рисунка смушка - параллельно-концентрический характерен для ягнят, полученных от использования баранов каракумской селекции на матках бозкольской популяции – 71,4%, что достоверно превосходит показатели ягнят, родившихся от использования баранов байзакской, ынтымак-ской и бозкольской популяции соответственно на 23,8% (P<0,01), 13,4% (P<0,001) и 23,7% (P<0,001).


Таблица 11 – Рисунок смушка при различных вариантах подбора


в процентах












































Популяция


баранов



кол-во ягнят, голов



рисунок смушка



параллельно-


концентрический



параллельно-прямой



смешанный



Каракумская



168



71,4±3,5



25,6±3,4



3,0±1,3



Байзакская



126



47,6±4,4



41,3±4,4



11,1±2,8



Ынтымакская



112



58,0±4,7



33,0±4,4



8,0±2,7



Бозкольская



88



47,7±5,3



31,8±5,0



20,5±4,3



Животные бозкольской популяции отличались сравнительно высоким выходом в приплоде особей с нежелательным смешанным типом рисунка – 20,5%.


Для повышения генетического потенциала черных каракульских овец жакетного смушкового типа бозкольской популяции по типу рисунка необходимо использовать на матках бозкольской популяции баранов каракумской селекции.


Таким образом, с целью повышения генетического потенциала каракульских овец черной окраски, разводимых в ТОО «Бозкол», по результатам наших исследований рекомендуется использовать завозных баранов ПК «Каракум» Аральского района.


2.2 Классность ягнят


Классность каракульских ягнят – это комплексный показатель селекционируемых признаков, обуславливающий смушковую продуктивность с учетом их экстерьерно-конституциональных особенностей, и выражает степень выраженности  наиболее важных хозяйственно-полезных признаков.


Опыты, проведенные Б.Н.Васиным и др. (1933), В.М.Юдиным, Д.И.Поташевым (1942), показали, что с увеличением числа ягнят в помете, при повышенном многоплодии с помощью гормонального стимулирования, заметно уменьшается удельный вес элитных и первоклассных ягнят.


На классность ягнят влияет практикуемый способ отбора и подбор  родительских пар с учетом происхождения и класса, уровень питания маток в период суягности. Очень важно обеспечить высокий выход элитных и первоклассных ягнят для создания высокопродуктивных стад.


Проведенные нами различные варианты подбора лучших генотипов Приаральского региона к маткам местной бозкольской популяции показали, что по классности полученные ягнята распределялись редкокачественно (таблица 12).


Генотипы, полученные от баранов каракумской популяции с матками бозкольской популяции по классности распределялись следующим образом: элита – 27,4%, I класс – 61,9% и II класс – 10,7%. Классность ягнят (элита+І) повысилась по сравнению с другими сверстниками, полученными от баранов байзакской и ынтымакской популяции соответственно на 7,8 и 11,4%. Генотипы, полученные от баранов байзакской и ынтымакской популяций с матками бозкольской популяции классность характеризуются соответственно: элита – 11,1% и 15,2%, I класс – 71,4% и 70,5%, II класс – 17,5% и 14,3%.


Таблица 12 –  Классность ягнят при различных вариантах подбора


в процентах


















































Варианты подбора



кол-во ягнят, гол.



классность



Бараны



матки



элита



І класс



ІІ класс



Каракумская популяция



бозколь-ская



168



27,4±3,4



61,9±3,7



10,7±2,4



Байзакская популяция



бозколь-ская



126



11,1±2,8



71,4±4,0



17,5±3,4



Ынтымакская популяция



бозколь-ская



112



15,2±3,4



70,5±4,3



14,3±3,3



Бозкольская


популяция



бозколь-ская



88



6,8±2,6



73,9±4,7



19,3±4,2



 


Наиболее желательное качество ягнят класса элита приходится на долю баранов каракумской популяции, которые по этому показателю достоверно превосходят других соответственно на 16,3%, 12,2% и 20,6%. Разница статистически высокодостоверна (Р<0,001).


Увеличение удельного веса высококлассного приплода сопровождается уменьшением количества ягнят с нежелательным качеством приплода второго класса.


Между группами маток с баранами байзакской и ынтымакской популяций, по удельному весу в приплоде класса элита достоверной разницы не наблюдается (Р>0,05).


В целом следует отметить, что во всех вариантах  подбора родительских пар выход ягнят II класса составляет в пределах 10,7 – 19,5%. При этом максимальный выход ягнят II класса имеют животные бозкольской популяции -19,3%, а минимальный выход ягнят данного класса имеют матки с баранами каракумской популяции – 10,7%. Бараны ынтымакской популяции с местными матками по этому показателю занимают  промежуточное положение – 14,3%.


Кроме того, генетический потенциал баранов каракумской популяции при использовании на местных матках бозкольской популяции отразился в повышении смушковых качеств приплода (диаграмма в стр. 34).


 2.3 Ассортимент каракуля


В каракулеводстве проводимая селекционная работа в конечном итоге оценивается качеством производимой продукции – каракуля. Залогом этому служат тщательный отбор и подбор, выделение в группу улучшателей, полученных от однородного и разнородного подбора по популяциям и по желательному смушковому типу.


Многими отечественными и зарубежными учеными доказано, что товарные качества каракуля зависят от генетических и паратипических факторов, от возраста родителей, сроков их окота, а также от условий кормления и содержания овец.


С.М.Маматовым, Р.Хабибулиным, Я.Нуриллаевым (1972) установлена весьма значительна зависимость формирования завитка каракуля от состояния травостоя пастбищ. Оказалось, что выпас суягных маток на хорошем травостое приводит к перерослости волосяного покрова у смушки, а на недостаточном травостое (или скудное кормление) – наоборот.


Шкурки чистопородного черного каракуля при сортировке подразделяют по цвету волосяного покрова, смушковым группам, размеру площади, сортам и дефектам. Сортируют сухосоленые, квашеные и выделанные шкурки. По данным сортировки каракуля можно судить о результатах племенной работы в хозяйстве с каракульскими овцами.


По качеству завитков шкурки черного чистопородного каракуля делят на четыре группы: жакетную, ребристо-плоскую, кавказскую и каракульчевую, а внутри каждой группы – на сорта.


Жакетная группа характеризуется преобладанием полукруглых вальковатых завитков с отчетливо выраженным рисунком. На смушках ребристой группы преобладают гривки, ребристые вальки или плоские завитки. На шкурках кавказской группы встречаются преимущественно бобы с некоторой пере-рослостью волоса. В хозяйствах, специализированных на разведении овец жакетного смушкового типа, большое значение имеет выход каракуля этого же типа.


Полученный опытный каракуль был комиссионно оценен (таблица 13) .


Каракульские шкурки от варианта подбора с участием баранов каракумской популяции характеризовались высоким выходом сортов жакета-I и жакета московского. Животные от варианта подбора, где использовались бараны байзакской популяции, в основном дали шкурок жакета толстого-I. От родительских пар в варианте подбора «бараны ынтымакской х матки бозкольской популяции» в основном получены шкурки сорта ребристый толстый-I, а от варианта подбора родителей бозкольской популяции – в  основном второсортные шкурки.


Таким образом в заключение можно сказать, что значительный удельный вес желательного жакетного смушкового типа наблюдался при варианте подбора «бараны каракумской популяции х матки бозкольской популяции», а в остальных вариантах этот показатель был несколько ниже.


 


2.4 Товарные свойства каракуля


Чистопородный каракуль характеризуется следующими основными признаками: вся площадь шкурки покрыта свойственными каракулю завит-ками, а голова и ножки имеют муаристый рисунок или покрыты завитками, и только на задних ножках, ниже скакательного сустава, допускается гладкий волос; волосяной покров различной шелковистости и блеска; хвост широкий у основания, с характерным придатком на конце, покрыт упругими или рыхлыми завитками; длина волоса на шее не должна превышать 30 мм.


Производство высококачественного каракулевого сырья и увеличение размера площади является ключевым рычагом повышения эффективности в каракулеводстве. При этом оно должно быть и легким, что особо ценится при пошиве меховых изделий.


Площадь шкурок, как важный признак влияющий на их стоимость, зависит от многих факторов. Основными являются конституциональный тип родителей, уровень их питания, величина самого ягненка, его масса, запас кожи, число ягнят в помете и др.


Согласно техническим условиям ГОСТа ОКП 984438, в зависимости от площади, сухосоленые шкурки каракуля подразделяются на:



  • крупные – более 1400 кв.см.

  • средние – свыше 900 до 1400 кв.см вкл.

  • мелкие – от 700 до 900 кв.см вкл.

  • особо мелкие – от 500 до 700 кв.см вкл.


Однако с площадью шкурок обычно связана толщина кожи и ее вес. Крупные шкурки, как правило, бывают более тяжелыми, с более толстой кожей, крупным размером завитков и длинным волосом, что особенно нежелательно для мехового производства.


 


Таблица 13 – Ассортимент каракуля, полученного от маток бозкольской популяции при разнородном подборе


 



























































































































Популяция


баранов



кол-во,


штук



смушковый тип



жакетный



ребристый



плоский



кавказский



I сорт



II


сорт



I сорт



II сорт



I сорт



II


сорт



I сорт



II


сорт



жакет  - I



жакет моск.



жакет


толст.



тонкий    - I



толст.


 - I



тонкий    - II



толст.


- II



тонк.


- I



толст.


- I



Каракум-ская



32



12



10



-



3



3



2



1



-



-



-



-



1



-



Байзак-ская



30



2



7



6



3



2



4



1



2



-



1



-



1



1



Ынты-макская



34



3



4



8



2



2



8



1



1



-



1



-



2



2



Бозколь-ская



21



-



1



2



3



-



2



1



6



-



-



1



1



4



Всего


 



117



17



22



16



11



7



16



4



9



-



2



1



5



7



 


Одним из важных качеств каракуля является толщина мездры. Тонкомездровые шкурки имеют меньший вес единицы площади, часто более короткий волос и желательный средний, мелкий размер завитков.


Лучшие сорта каракуля характеризуются тонкой, плотной мездрой. Но даже внутри лучших сортов смушки разделяются по толщине мездры, что свидетельствует о больших резервах улучшения овец по этому признаку.


Толщина мездры и вес зависят также от типа смушков, конституции овец, их многоплодия, возраста, уровня кормления и других условий.


Исследование товарных свойств каракуля, полученных от различных вариантов подбора завозных и местных баранов на матках бозкольской популяции показывают (таблица 14), что наиболее крупные по площади шкурки характерны от баранов каракумской популяции – 1325,8 см2, а наименьший – 1142,0 см2 – от баранов местной популяции (Р<0,001), и затем от баранов байзакской популяции – 1233,2 см2 (Р<0,001).


  Между каракулем, произведенным с использованием баранов ынтымакской и каракумской популяции на матках местной бозкольской популяции достоверных различий не наблюдается (Р<0,05), хотя у баранов ынтымакской популяции данный показатель несколько ниже – 41,2 см2. При этом масса шкурок и толщина мездры в данной группе каракуля была максимальной – 335,1 г и 1,21 мм. Между сравниваемыми группами по массе шкурки статистически достоверных различий не обнаружено.


 


Таблица 14 – Товарные свойства полученного каракуля


 

















































Популяция баранов



кол-во, штук



свойства каракуля



площадь, см2



масса, г



толщина, мм



масса, г/ 100 см2



Каракумская



32



1325,8±25,1



325,2±10,7



1,12±0,03



24,52±0,6



Байзакская



30



1233,2±23,5



330,6±11,5



1,15±0,04



26,80±0,8



Ынтымакская



34



1284,6±26,3



335,1±12,4



1,21±0,03



26,09±0,7



Бозкольская



37



1142,0±20,7



312,7±11,2



1,17±0,05



27,38±0,8



Интегральным показателем товарных свойств каракуля является масса  100 см2 шкурки.


Среди групп произведенных каракулей наибольшей легкостью отличались шкурки баранов каракумской популяции – 24,52 г, данный показатель в других группах составляет: байзакской популяции - 26,80 г, ынтымакской популяции - 26,09 г и бозкольской популяции - 27,38 г.


Таким образом, производимый каракуль от каракульских овец бозкольской популяции отличается своими особенностями, и для укрупнения площади, уменьшения толщины мездры и снижения массы на 100 см2 шкурки необходимо использовать баранов каракумской популяции на местных матках бозкольской популяции.


2.5  Мясная продуктивность разных генетических групп


Мясная продуктивность овцеводства, ее качество и количество зависят в основном от следующих факторов: 1) генетических особенностей овец; 2) условий кормления и их содержания, пола и возраста животных, факторов внешней среды и 3) технологии овцеводства, принятой системы селекции овец, направленной на повышение их количества и качества мясной продуктивности.


Развитие мясной продуктивности овцеводства определяется в первую очередь спросом рынка на мясо (баранину), который в значительной степени зависит от качественных особенностей овечьего мяса, его вкусовых и диетических свойств и питательности.


Среди основных отраслей животноводства в Казахстане второе место после скотоводства занимает овцеводство.


 Мясная продуктивность овец также как и других сельскохозяйственных животных, определяется рядом показателей, важнейшие из которых следующие: живая масса перед убоем, масса туши, убойный выход, соотношение в туше костей и мякоти, а также мяса и жира, категория упитанности овец и мяса, выход различных сортов мяса из туши, локализация жира и т.д.


Один из важных показателей оценки мясной продуктивности – живая масса овец перед убоем. Чем больше живая масса, тем обычно выше мясная продуктивность отдельного животного.


Масса туши – главная составная часть убойной массы, в которую включается также масса внутреннего жира, жира хвоста и курдюка. Однако потребители ценят, прежде всего, мясо, а не жир, поэтому при оценке мясной продуктивности масса туши и масса жира учитывают отдельно.


Соотношение в туше мышц, жира, костей и сухожилий может быть весьма различным в зависимости от пола, возраста и упитанности животных. Отношение массы съедобных частей к массе костей называют коэффициентом мясности. Селекция овец по этому коэффициенту очень перспективна, так как количество жира и его локализация в организме имеют важное значение в оценке их мясной продуктивности. Наибольшую ценность представляют туши с незначительным равномерным отложением жира при преимущественном содержании его между мышцами.


В последние годы тенденция развития каракулеводства наряду с производством высококачественного каракуля ориентирована на производство молодой ягнятины.


В этой связи в каракулеводческих хозяйствах практикуется сдача на мясо ягнят-баранчиков сразу же после отбивки их от матерей в 4,5 месячном возрасте.


Нами исследована мясная продуктивность баранчиков, полученных от различных вариантов подбора родительских пар с учетом генетического происхождения (таблица 15).


Результаты убоя баранчиков показали, что во всех генетических группах предубойная живая масса составляла от 27,5 до 29,5 кг, и от них получены стандартные по массе туши – от 11,0 кг до 12,2 кг. Между тем, масса туши зависит от предубойной живой массы молодняка. Среди разных генетических групп наиболее эффективными по производству молодой ягнятины являются баранчики каракумской популяции, у которых масса туши составляет 12,2 кг, что достоверно превосходит баранчиков байзакской, ынтымакской и бозкольской популяции соответственно на 0,6 кг (P>0,05), 0,3 кг (P>0,05) и 1,2 кг (Р<0,001).


При этом убойный выход составляет в группах каракумской  - 41,3%; байзакской – 40,4%; ынтымакской – 40,6% и бозкольской – 40,0%.


Таблица 15 – Мясная продуктивность баранчиков в 4,5 месячном возрасте.


в килограммах









































Популяция баранов



кол-во, голов



предубойная живая масса, М±m



масса туши, М±m



убойный выход, %



Каракумская



5



29,5±0,28



12,2±0,25



41,3



Байзакская



5



28,7±0,25



11,6±0,34



40,4



Ынтымакская



5



29,3±0,34



11,9±0,27



40,6



Бозкольская



5



27,5±0,27



11,0±1,9



40,0



Таким образом, производство молодой ягнятины за счет использования баранов каракумской популяции на матках местной бозкольской популяции является выгодным селекционным мероприятием, повышающим в потомстве скороспелость и интенсивность роста.


2.6  Шерстная продуктивность разных генетических групп


Каракульских овец разводят главным образом для получения каракульских шкурок. Наряду с этим получают грубую шерсть для легкой промышленности с целью производства войлочных и ковровых изделий.


Совокупность шерстяных волокон, образующих на овце ее шерстный покров, называется руном. Однако в шерстообрабатывающей промышленности остриженная шерсть считается руном в тех случаях, когда она снимается с овцы в виде цельного пласта.


В связи с этим шерсть, остриженная с каракульских овец при весенней стрижке, как правило, получается в виде рун. При второй – осенней стрижке – шерсть снимается не цельным пластом, а несвязанными между собой, по нескольку косиц, волокнами в каждой из них.


Характеристика шерстной продуктивности по шерстному покрову непосредственно на овце, а также по остриженному руну, позволяют иметь данные как для шерстных волокон из той или иной их совокупности, так и о шерсти в ее массе, образующей весь шерстный покров овцы, то есть о руне в целом.


Важную роль в определении шерстного покрова играет выход чистого волокна, то есть отношение мытой шерсти к физическому весу, выраженное в процентах. У шерсти каракульских овец этот показатель составляет в пределах 55-60%.


Шерсть каракульских овец характеризуется достаточной уравненностью, слегка волнистыми косицами, средней длиной 10-15 см, которые в основном состоят из пуха и переходного волоса. Пух и переходный волос связывают косицы у основания и образуют руно зимней шерсти.


Н.С.Гигинейшвили (1974) установил, что черные каракульские овцы дают более высокие настриги шерсти в сравнении с овцами сур: годовой настриг шерсти у овец черной окраски в полуторагодичном возрасте составил 1,9 кг; у взрослых – 2,24 кг; тогда как у овец сур он соответственно составил 1,69 и 1,92 кг. Такое различие в шерстной продуктивности овец автор объясняет различной густотой шерстного покрова.


Как указано выше, каракульских овец стригут дважды в год - весной и осенью. В связи с этим шерсть делят на поярковую, весеннюю и осеннюю (ГОСТ 7939-79), на которые установлены различные закупочные цены. Годовой настриг шерсти каракульских овец в условиях Приаральского региона составляет в пределах 2-2,5 кг.


По стандарту к I классу относится шерсть, состоящая в основном из пуха и небольшого количества ости; ко II классу – шерсть более грубая, с меньшим содержанием пуха и большим содержанием ости, чем в I классе. Шерсть III класса состоит в основном из ости и меньшего количества пуха.


В этой связи нами исследована шерстная продуктивность разных генетических групп животных (таблица 16). Среди всех генетических групп настриг поярковой шерсти выше оказался в потомстве баранов ынтымакской популяции – 0,78 кг, что выше в сравнительном аспекте ягнят, полученных от баранов каракумской, байзакской и бозкольской популяции соответственно на 0,1 кг, 0,07 кг и 0,04 кг.


Таблица 16 – Шерстная продуктивность разных генетических групп в 4,5 месячном, годовалом и полуторагодичном возрасте


 
























































Популяция баранов



Поярковая



Весенняя



Осенняя



голов



кг



голов



кг



голов



кг



Каракумская



209



0,68±0,02



98



1,25±0,03



95



0,75±0,02



Байзакская



194



0,71±0,02



92



1,30±0,03



90



0,84±0,02



Ынтымакская



195



0,78±0,03



87



1,44±0,03



82



1,01±0,03



Бозкольская



174



0,74±0,03



80



1,28±0,03



75



0,95±0,03



 Результаты весеннего настрига шерсти у ярок свидетельствуют, что максимальный показатель в данный период имеют также особи с генотипом ынтымакской селекции  - 1,44 кг, что выше, чем в потомстве каракумской селекции на 0,19 кг, байзакской – 0,14 кг и бозкольской – 0,16 кг. Такие различия по настригу шерсти сохраняются и в осеннем периоде, где высокий показатель также показывают особи с генотипом ынтымакской селекции – 1,01 кг.


Глава III


Биологические особенности разных генетических групп


 3.1 Наследуемость и повторяемость селекционируемых признаков


В животноводстве изучение наследственных особенностей признаков имеет большое и всестороннее значение для дальнейшего воспроизводства стада, а также для генетических исследований. Для составления селекционной программы по повышению качества каракуля необходимо знание генетических параметров, в частности степени наследуемости и повторяемости интересующих нас признаков. Учитывая это, нами были определены доля наследственного влияния на проявление признаков смушковости жакетного типа у ягнят с разным генотипом.


В наших исследованиях коэффициент наследуемости смушковых признаков ягнят и каракуля вычислен методом изучения наследственного влияния со стороны родителей на потомство (таблица 17).


Таблица 17 – Коэффициент наследуемости признаков, h2


 


















































































































Признаки



Популяция баранов



каракум.



байзак.



ынтымак.



бозкол.



ширина завитка



0,52



0,43



0,65



0,18



длина волоса



0,28



0,25



0,36



0,31



длина полукруглого валька



0,47



0,28



0,25



0,11



фигурность каракуля



0,35



0,27



0,31



0,10



толщина кожи шкурок



0,12



0,14



0,13



0,12



классность ягнят



0,11



0,09



0,10



0,06



площадь шкурок



0,41



0,28



0,34



0,28



масса шкурок



0,27



0,31



0,28



0,29



живая масса ягнят



0,31



0,33



0,28



0,25



высота в холке



0,27



0,24



0,22



0,21



косая длина туловища



0,12



0,15



0,10



0,07



обхват груди



0,16



0,20



0,15



0,14



глубина груди



0,13



0,15



018



0,12



обхват пясти



0,16



0,12



0,17



0,13



Из таблицы  видно, что вычисленная нами величина наследуемости отдельных признаков у каракульских ягнят жакетного смушкового типа очень  мала, но  даже в этом случае такие важные смушковые признаки, как ширины завитка и длины полукруглого валька и площади шкурки коэффициент наследуемости (h2)  у каракумской популяции соответственно равны 0,52; 0,47; 0,41 и что сравнительно больше чем другие изученные нами популяции.


Это говорит о том, что основной задачей дальнеищей селекции является усиление степени наследуемости всех основных смушковых признаков, которые характеризуют черный чистопородный каракуль ведущего сорта жакет-I, а именно: длину валька и ширину завитка, классность ягнят и другие.


В селекции сельскохозяйственных животных большое значение кроме коэффициента наследуемости имеет и другой параметр, связанный с наследуемостью – коэффициент повторяемости (R).


Коэффициент повторяемости основан не на сходстве между родственниками, а на сходстве величины одного и того же признака, измеренного несколько раз в разном возрасте в различных условиях, на различных участках тела у одних и тех же животных в пределах линий, стад и часто используется для ранней индивидуальной оценки животных (таблица 18).


Таблица 18 – Коэффициент повторяемости признаков, R


 


















































































































Признаки



Популяция баранов



каракум.



байзак.



ынтымак.



бозкол.



ширина завитка



0,58



0,52



0,47



0,43



длина волоса



0,45



0,37



0,36



0,33



длина полукруглого валька



0,48



0,32



0,29



0,22



фигурность каракуля



0,39



0,37



0,29



0,21



толщина кожи шкурок



0,59



0,54



0,52



0,48



классность ягнят



0,36



0,32



0,28



0,27



площадь шкурок



0,46



0,43



0,41



0,38



масса шкурок



0,62



0,58



0,53



0,52



живая масса ягнят



0,67



0,64



0,61



0,57



высота в холке



0,36



0,35



0,30



0,31



косая длина туловища



0,40



0,35



0,33



0,33



обхват груди



0,49



0,41



0,39



0,38



глубина груди



0,39



0,38



0,30



0,30



обхват пясти



0,40



0,35



0,29



0,27



Известно, что чем выше коэффициент наследуемости, тем выше его повторяемость и наоборот. Этому свойству в наших условиях соответствуют коэффициенты повторяемости таких признаков, как ширина завитка, длина полукруглого валька, толщина кожи, масса шкурки и живая масса ягненка. Коэффициенты повторяемости вышеуказанных признаков у ягнят каракумской популяции составляют соответственно 0,58; 0,48; 0,59; 0,46 и 0,62, это выше чем байзакской, ынтымакской  и бозкольской популяции.  


Таким образом можно сделать выводы, что наследуемость и повторяемость признака возникают на разных этапах роста и развития животных: наследуемость на первом этапе при передаче генетической информации из поколения в поколение, повторяемость на втором этапе при реализации генетической информации в форме признака в каждом поколении.


 3.2 Рост и  развитие животных разных генетических групп


При разведении каракульских овец большое значение имеет живая масса, так как она показывает жизнеспособность, приспособленность их к условиям существования, а также теснеищим образом связано с мясной продуктивностью животных.


Селекция по живой массе целесообразна прежде всего потому, что она связана в известной мере с жизнеспособностью ягнят и способствует селекции на большую массу взрослых животных.


В.М.Юдин, М.И.Котов (1932) пишут, что при неудовлетворительных пастбищно-кормовых условиях зимовки происходит большая потеря живой массы суягных маток к моменту окота, снижается масса ягнят при рождении, ухудшается качество их смушка. В годы удовлетворительных пастбищно-кормовых условий живая масса овец за период суягности понижается меньше, в связи с чем ягнята рождаются более крупными, а качество смушка их более высокое.


Каракульские ягнята, как правило, при рождении в зависимости от живой массы подразделяются на три категории: мелкие – до 3,5 кг, средние – 3,5-4,5 кг и крупные – свыше 4,5 кг. Наибольшую племенную ценность представляют крупные ягнята.


В связи поставленными задачами исследовании, особое значение имеет изучение показателей живой массы в различные периоды постэмбрионального развития животных, полученных от различных вариантов подбора баранов разных популяции с овцематками местной бозкольской популяции.


Данные распределения ягнят по живой массе методом случайной выборки в зависимости от происхождения приведены в таблице 19.


Учитывая важное значение живой массы ягнят, как показателя продуктивности животных, нами были проведены взвешивание каракульских ягнят различной популяции не только при рождении, но и в последующих этапах их развития.


Таблица 19 -  Динамика живой массы ярок с разным генотипом                                                                                                                                     


                                                                                                            в кг

















































 


Популяция баранов



 


   n



Живая масса в различные периоды жизни



при рождении



4,5 мес.


 



1,5 года


 



2,5 лет


 



Каракумская



81



3,95±0,03



28,1±0,26



43,3±0,51



47,6±0,58



Байзакская



60



3,91±0,04



27,0±0,34



42,1±0,45



43,8±0,62



Ынтымакская



53



3,87±0,04



27,8±0,25



42,4±0,32



44,8±0,53



Бозкольская



41



3,72±0,03



26,7±0,28



41,8±0,44



43,3±0,57



 


Исследование динамики живой массы овцематок от рождения до 2,5 летнего возраста показывает, что при рождении в зависимости от происхождения разные гентические группы существенно различаюттся по этому показателю. При рождении высокой живой массой отличались ярки каракумской популяции - 3,95 кг, и они превосходили своих сверстниц байзакской популяции на 0,04 кг (Р>0,95), ынтымакской популяции на 0,08 кг (Р>0,05) и бозкольской популяции на 0,23 кг (Р<0,01).


Ярки байзакской популяции превзошли аналогов ынтымакской и бозкольской популяции соответсвенно на 0,04 кг (Р>0,05) и 0,19 кг  (Р<0,001).


 В свою очередь, ярки ынтымакской популяции массивнее, чем бозкольской популяции на 0,14 кг ((Р<0,001). Дальнейшее изучение живой массы ярок в 4,5 месячном возрасте показывает, что ярки опытной группы в идентичных условиях лучше развивались и имели высокие показатели, чем ягнята контрольной группы (бозкольская популяция). Разница статистически высокодостоверно ((Р<0,001).


В полуторогодичном возрасте ярки каракумской популяции (диаграмма в стр. 41) достигают максимальной живой массы среди своих сврестниц – 43,3 кг (Р<0,001) и последующую позицию занимают ынтымакская и байзакская популяции, соответственно 42,4 кг и 42,1кг. Овцематки бозкольской популяции по живой массе имеют самый низкий показатель – 41,8 кг.


В 2,5 летнем возрасте оцематки разных генетических групп сохраняют свои отличительные особенности по живой массе и достигают следующих показателей: каракумская - 47,6 кг, байзакская - 43,8 кг, ынтымакская - 44,8 кг и бозкольская - 43,3 кг. У баранчиков разных генетических групп наблюдаются такая же закономерность по живой массе (таблица 20). Баранчики, полученные от использования баранов каракумской популяции на матках местной бозкольской популяции при рождении превосходили сверстников – байзакской на 0,18 кг; ынтымакской - 0,06 кг и бозкольской – 0,22.


Таблица  20 - Динамика живой массы у баранчиков с разным генотипом


                                                                                                                        в кг






















































 


Популяция баранов



 


 


n



 


Живая масса


 



Абсо-


лют-ный при-рост



Относи-тельный прирост,


%



Средне-суточ-ный прирост,


 г



при


рождении


 



4,5 мес.


возрасте



Каракумская



87



 4,38±0,04


 



29,7±0,32



25,32



578,0



187,5



Байзакская



66



4,20±0,04


 



28,3±0,27



24,10



573,8



178,5



Ынтымакская



59



4,32±0,05


 



29,1±0,23



24,78



573,6



183,5



Бозкольская



47



4,16±0,06


 



27,3±0,29



23,14



556,2



171,4



При отбивке у баранчиков такая тенденция по живой массе сохраняются, т.е. у каракумской популяции живая масса доходит  до 29,7 кг. У байзакской, ынтымакской и бозкольской соответственно составляют 28,7; 29,1 и 27,3 кг. Все баранчики, полученные от завозных баранов по живой массе превосходили баранчиков от местных каракульских овец бозкольской популяции.


Кроме того, генотипы от баранов каракумской популяции имеют высокий среднесуточный прирост живой массы от рождения до отбивки – 187,5 г, что выше чем от генотипов баранов байзакской, ынтымакской и бозкольской соответсвенно на 9,0 г, 4,0 г и 16,1 г.


В целом, ягнята, полученные от баранов каракумской популяции отличались интенсивным ростом и развитием в сравнений с аналогичными ягнятами полученных от баранов байзакской, ынтымакской и бозкольской популяции.


 3.3 Экстерьерные и конституциональные особенности  


животных


Конституция животных – генетически детерминированный комплексный показатель, показывающий приспособленность их к определенной среде разведения.


В зоотехнической работе изучения экстерьера животных имеет практическое значение, т.е по экстерьеру животных можно судить о крепости конституции, здоровье и приспособленности животных к тем условиям, в которых они формируются и разводятся, а также о породной и генетической принадлежности их.


Корифеи зоотехнической науки П.Н.Кулешов (1975), М.Ф.Иванов (1969) в своих работах предовали огромное значение учению о наружных формах и отметили, что между производительностью животных и их внешним видом существует определенная связь. Ими же предложены несколько классификации типов конституции у овец, но наибольшее признание получила классификация Кулешова, по которой конституция животных подразделяются на четыре типа – грубую, нежную, плотную и рыхлую. В дальнейшем ее дополнили прибавив крепкий тип конституции.


М.Ф.Иванов (1969) пишет: «…конституция овец есть биологическое единство их внутренних и внешних свойств и признаков, обусловливающих их внешний вид, здоровье, продуктивность и в целом всю жизнедеятельность овец, всех их функций, или конституция – это совокупность биологических особенностей, по которым овцы одной группы отличаются от овец другой группы».


 У каракульских овец обычно выделяют три конституциональных типа: нежный, крепкий и грубый. В основу деления их положены величина животного, развитие костяка, конечностей, головы и т.д.


В каракулеводстве конституциональные особенности овец изучены учеными Узбекистана, Туркменистана и Таджикистана, а в Казахстане подробно изучены только на региональном уровне, то есть в Южно-Казахстанской, Жамбылской и Атырауской облястях.


Так как в Приаральском регионе конституция животных изучены недостаточно, нами были исследованы конституциональные особенности черных каракульских овец жакетного смушкового типа бозкольской популяции.


Обычно это задача решается методами направленного отбора. Одноко, многолетняя практика показывает, что в процессе отбора непосредственно по признакам качества каракуля достигается плато и дальнеишие усилия оказывается малоэффективными. Следовательно, возникает необходимость оптимизации селекционного процесса, и это может быть осуществлено лишь при реализации интегрального подхода, который бы учитывал особенности популяции не по единичному признаку, а по их совокупности. Имеется ряд докозательств на разных особях, что устойчивыми к воздействиям окружающей среды оказываются особи со средними значениями количественных признаков.


Среди овцематок черных каракульских овец жакетного смушкового типа бозкольской популяции в количестве 795 голов 74,8% крепкой, 15,1% грубой и 10,1% нежной конституции. Проведен однородный и разнородный варианты подбора животных крепкой конституции.


В свете этих данных становится очевидным, что для увеличения доли животных желательного типа, подбор родительских пар надо осуществлять не только по признакам качества каракуля, как это делается обычно, а по конституциональным особенностям.


Результаты исследования конституциональных особенностей приведены в таблице 21.


Таблица 21 - Результаты исследования конституциональных особенностей ягнят, полученные при разнородном подборе


 










































Варианты подбора



Количество маток, голов



Конституция ягнят, %



отец



мать



крепкая



грубая



нежная



крепкая



крепкая



595



84,3



4,1



11,6



крепкая



грубая



120



70,2



27,7



2,1



крепкая



нежная



80



66,7



1,6



31,7



Полученные результаты свидетельствуют о том, что селекция направленная на получение животных желательной конституции дают высокие результаты при варианте подбора по конституции «крепкая х крепкая». При однородном подборе баранов крепкой конституции к маткам крепкой конституции получен высокий выход ягнят с крепкой конституции – 84,3%, нежной и грубой конституции составляют соосветсвенно 11,6 и 4,1 процентов.


Улучшающий разнородный подбор баранов крепкого типа конституции к маткам грубого типа конституции в потомстве дали ягнят 70,2% крепкой конституции, грубой – 27,9% и нежной 2,1%.


В другом варианте разнородного подбора, где бараны крепкого типа конституции подобраны к маткам нежнего типа конституции также высок выход ягнят в потомстве крепкой конституции – 66,7%, снижен удельный вес ягнят нежной и грубой конституции соответственно на 31,7% и 1,6%. 


Для характеристики возростных изменений экстерьерных особенностей животных в постэмбрионального периода жизни изучены основные промеры телосложения разных генетических групп (приложение 1). 


Среди изучаемых групп животных не обнаруживается строгая закономерность по показателям промеров, хотя имеется некоторая разница в пользу ярок и каракумской и ынтымакской популяции.


Генотип полученные с участием баранов каракумской популяции по таким промерам, как высота в холке, обхват и глубина груди, имеют высокие показатели, чем другие группы животных, что свидетельствует о лучшей выраженности телосложения и крепости конституции. С возростом эти отличительные особенности животных по промерам телосложения сохраняются.


Следует отметить, что в абсолютном выражении промеры не могут дать полного представления об экстерьерных особенностях и в этой связи изучили некоторые индексы телосложения, которые характерузуют тип телосложения животных (приложение 2).


Во всех группах длинноногость и короткое туловище, характерные для молодняка, с возростом нивелируется. Высокие показатели индекса грудной массивности свидетельствуют о большой емкости и хорошем развитии органов грудной клетки у ягнят, которые определяют адаптивные свойства к суровым условиям пустынь и полупустынь Приаральского региона каракулеводства.


 3.4 Фенотипические корреляции между хозяйственно-полезными признаками


Явление связи между различными показателями или признаками широко распрастранено в природе. Коррелятивные связи типичны для процессов, происходящих и в живой природе. Для них характерно то, что эти связи сушествуют между варъирующими признаками, на фоне случайных (хаостических) закономерностей. При этом если один признак изменяется на какую-то определенную величину, то другой признак может принимать различные значения.


Для изучения корреляционных связей между признаками в той или иной популяции большая роль отводится статистическому анализу, тем более что эти связи вытекает ряда биологических процессов, играющих определенную роль в наследовании и изменчивости отдельных признаков. Наиболее распространенными параметрами, выявляющими связь, служит коэффициенты корреляции.


Как известно, характер и величина связей между смушковыми признаками разнообразны, и от их связей определяется успех проводимой селекционной работы на повышение генетического потенциала животных.  Поэтому важное значение для генетических параметров имеет корреляция признаков у каракульских овец. В настоящее время корреляция количественных показателей в зависимости от смушковых признаков мало изучена. В связи с последним мы изучили корреляционную связь между основными признаками ягнят, полученных в различных вариантов подбора родительских пар.


Наши исследования корреляционных связей между смушковыми признаками в различных генетических группах показывали (таблица 22), что между шириной завитка и длиной полукруглого валька наблюдается незначительная отрицательная связь и это ярко проявляется в группе особей от баранов каракумской популяции – 0,22 и очень слабая связь в группе особей бозкольской популяции – 0,07. Между длиной валька с классностью, фигурностью и рисунком смушка имеется очень высокая связь. При этом высокую корреляцию имеют особи, полученные от баранов каракумской селекции: длина валька х классность – 0,79; длина валька х фигурность смушка – 0,82 и длина валька х рисунок смушка – 0,79.


Положительную связь имеют масса шкурки с площадью и тольщиной мездры и площадь шкурки с толщиной мездры. Наименее слабую связь по этим показателям имеют особи, полученные от баранов каракумской популяции, чем в других генетических группах.


Это говорит о том, что повышение генетического потенциала черных каракульских овец бозкольской популяции с использованием баранов каракумской селекции сопровождается удлинением завитка, повышением площади тонкомездрового каракуля, фигурности и рисунка смушка.


Таблица 22 -  Фенотипическая корреляция селекционируемых признаков  у разных генетических групп.


 



















































Коррелирующие


параметры


признаков



Генетические группы



каракум-


ская



байзак-


ская



ынтымак-


ская



бозколь-


ская



Ширина завитка –


длина валька



-0,22±0,10



-0,15±0,17



-0,18±0,14



-0,07±0,19



Длина валька –


 классность



0,79±0,05



0,37±0,07



0,65±0,08



0,48±0,05



Длина валька –


фигурность смушка



0,82±0,11



0,65±0,07



0,74±0,17



0,52±0,14



Длина валька –


рисунок смушка



0,79±0,68



0,58±0,12



0,66±0,17



0,55±0,12



Масса шкурки –


площадь шкурки



0,21±0,10



0,47±0,14



0,37±0,12



0,42±0,11



3.5  Плодовитость маток и жизнеспособность приплода.


Одним из основных показателей воспроизводительной функции маток является их плодовитость. Плодовитость маток зависит от генотипа, условий содержания и кормления.


В каракулеводстве с целью повышения плодовитости маток использовались искусственные стимуляторы – препараты СЖК. Однако, многолетнее массовое применение биостимулятора многоплодия СЖК не дало ожидаемой эффективности в развитии породы и ее качественном совершенствовании, наоборот ухудшало качества производимой продукции каракуля и привело к измельчению полученного приплода. В этой связи в каракулеводстве отказались от искусственных биостимуляторов, повышающие плодовитости маток. Исходя из этого, М.Ф.Иванов разработал методику селекции при выведении нового типа каракульских овец, обладающих высоким естественны многоплодием. Эта работа была завершена в 1970 г. и апробирована государственной комиссией МСХ СССР.


Известно, что овцы каракульской породы обладают естественным многоплодием. Без применения препарата многоплодия (СЖК) могут давать в пределах 105-110 ягнят от ста маток. Уровень проявления его зависит не только от наследственных свойств, но и от обеспеченности овцематок хорошим питанием, от их развития, величины их живой массы перед случкой и упитанности. Поэтому, нами были изучены естественная плодовитость маток местной бозкольской популяции при различных вариантах подбора (таблица 23).


Таблица  23 – Плодовитость маток при различных вариантах подбора                                                                                                       в процентах




































Популяция баранов



Осеменено


маток



Получено


приплода



Плодовитость на 100 маток



Каракумская



205



214



104,4



Байзакская



200



202



101,0



Ынтымакская



200



208



104,0



Бозкольская



190



187



98,4



Результаты подбора баранов различных популяции на матках местной бозкольской популяции показывает, что высокую плодовитость среди них они имеют с баранами каракумской популяции – 104,4% ягнят на 100 маток.


Второй ранг занимает бараны ынтымакской популяции – 104,0% ягнят на сто маток. Наихудшие показатели имели бараны местной бозкольской популяции – 98.4% ягнят на 100 маток.


Эти данные свидетельствует о том, что бараны каракумской и ынтымакской популяции имеют высокую сочетаемость с матками местной бозкольской популяции на повышение их плодовитости, что увеличивают плодовитость маток соответсвенно на 6,0 и 5,6 процентов.


Сохранность потомства связано с его жизнеспособностью. Жизнеспособность сельскохозяйственных  животных характеризуется адаптационной и приспособительной способностью к конкретным зонам развития. В этой связи нами изучена жизнеспособность потомства, полученных от использования баранов различных популяции на матках местной бозкольской популяции (таблица 24).


Данные таблицы  показывают, что высокую сохранность до 5 дней имели ягнята с генотипом каракумской популяции – 98,1% и байзакской популяции – 97,5%, хотя достоверных различий с другими группами ягнят не имеют ((Р>0,05). Сохранность ягнят в указанном периоде с генотипом бозкольской популяции была наименьшим – 95,7%, а у ягнят с ынтымакским генотипом составляет – 96,2%.


Таблица  24 – Жизнеспособность потомства с разным генотипом


                                                                                             в процентах



















































Популяция


баранов



получ.


 всего


ягнят,


 голов



сохран-


ность


потомсва


на 5 день



коли-


чество,


 гол



сохранность


потомсва


от 5 дн.


до 4,5 мес.



коли-


чест-


 во,


гол



сохран-


ность


потомсва


от 4,5 до


18 мес.



Каракумская



214



98,1±0,93



209



99,5±0,49



95



96,1±1,9



Байзакская



202



97,5±1,09



194



98,5±0,87



90



93,8±2,4



Ынтымакская



208



96,2±1,32



195



97,5±1,11



82



92,6±2,8



Бозкольская



187



95,7±1,48



174



97,2±1,25



75



93,0±2,7



 


Жизнеспособность ягнят от 5 дней до 4,5 месячного возраста во всех группах несколько возрастает по сравнению с периодом их жизнедеятельности до 5 дней, сохраняя аналогичную тенденцию. В целом сохранность молодняка в пределах 97,2-99,5 процентов. Тем не менее, сохранность ярок от 4,5 месячного до 18 месячного возраста протерпевает существенное изменение, т.е. проявляется заметное увеличение отхода животных. Максимальный отход ярок наблюдаются в группах ынтымакской популяции – 8,4%, бозкольской популяции – 7,0% и байзакской популяции – 6,2%. Минимальный отход животных присуще к группе ягнят каракумской популяции – 3,9%.


 


Глава IV


Экономическая эффективность


Основная продукция каракулеводства – шкурки каракульских ягнят, приплод, мясо, шерсть и прирост молодняка, включая живой массы ягнят при рождений.


Правильно направленная селекция положительно влияет на качества вышеуказанных продукции, поэтому впольне понятна значительная разница реализационной цены продукции, полученных от разных популяции.


Реализационная цена продукции представляет собой экономическую категорию производства. Сушествование этой категории обусловлено обьективной необходимостью возмещния затрат и получения прибыли, без чего невозможно процесс воспройзводства. Проводимые на протяжении последних лет подбор по популяциям в хозяйстве «Бозкол» показали целесообразность этих  мероприятий.


Бараны Приаральского региона, использованные в процессе подбора, хорошо приспособлены к условиям разведения в Кызылординской области и по уровню продуктивности не уступают, а наоборот превышают ранее разводимым в хозяйстве черных овец, а относительно высокие заготовительные цены на их продукцию делают их разведение более эффективным.


Анализ экономической эффективности производства каракуля показывает (таблица 25), что при одинаковой себестоймости 1 шт. каракуля – 725,0 тенге, средняя реализационная цена 1-ой шкурки от баранов каракумской популяции выше, чем показателей баранов байзакской и ынтымакской популяции соответственно на 250,0 тенге и 200,0 тенге.


При этом прибыль от 1-го реализованного каракуля составляет: от каракумской популяции 275,0 тенге, от байзакской – 25,0 тенге и ынтымакской – 75,0 тенге. В целом наивысшая рентабельность пройзводства каракуля получено от использования баранов каракумской популяции (+38%), что выше по сравнению от баранов байзакской и ынтымакской популяции на +34,4% и +27,5% соответственно.


Производства каракуля от местных каракульских овец бозкольской популяции является убыточным и рентабельность составляет – 3,5%


Таблица  25 – Экономическая эффективность каракуля


 























































Варианты подбора



Реализация каракуля, тенге


 



 


баран



 


матка



 


 


n



себестой-


мость одной


шкурки



ср. реал. цена одной


шкурки


 



прибыль с одной шкурки



рента-


бель-


ность,


 %



Каракумская


популяция



бозколь-


ская



32



725,0



1000,0



275,0



+37,9



Байзакская популяция



бозколь-


ская



30



725,0



750,0



25,0



+3,4



Ынтымакская популяция



бозколь-


ская



34



725,0



800,0



75,0



+10,3



Бозкольская


популяция



бозколь-


ская



21



725,0



700,0



-25,0



-3,5



Рентабельность производства ягнятины показаны на таблице 26.


Как видно из таблицы, ягнята каракумской популяции реализованы дороже в сравнении с байзакскими, ынтымакскими и бозкольскими сверстников соответственно на 240 тг, 120 тг и 480 тг. Рентабельность ягнятины от каракумской популяции составляет +66,5%, тогда как этот показатель в других группах в пределах от +50,1% до +62,4%.


Таблица 26 - Экономическая эффективность ягнятины


 



























































 


Популяция баранов



 


 


n



Реализация ягнятины, тенге


 



пред-


убойная живая


масса,


кг



масса


туши,


кг


 



себестой-


мость


одной


головы


 ягнят



ср.


реал.


цена


1 кг


мяса



ср.


реал.


цена


1 яг-


ненка



рента-


бель-


ность,


%



Каракумская



5



29,5



12,2



2930



400



4880



+66,5



Байзакская



5



28,7



11,6



2930



400



4640



+58,3



Ынтымакская



5



29,3



11,9



2930



400



4760



+62,4



Бозкольская



5



27,5



11,0



2930



400



4400



+50,1



Таким образом, прибыль от реализации каждого ягненка каракумской популяции составила 1950 тенге, это выше от бозкольской популяции на  480 тенге.


Вышеуказанные данные по экономической эффективности исследований показывают целесообразность выбранного нами подбора родительских пар: «бараны каракумской популяции х матки бозкольской популяции» и продолжении дальнеищей селекции в этом же направлении.


Заключение


 На основании проведенных научно-исследовательских работ, направленных на повышение генетического  материала черных каракульских овец бозкольской популяции с использованием лучших генотипов Приаральского региона сформулированы следующие выводы.


Наследование смушковых типов в потомстве зависит от генотипа  баранов использованных в селекции черных каракульских овец жакетного смушкового типа бозкольской популяции. Максимальный удельный вес селекционируемого смушкового типа – жакетного в приплоде имеют бараны каракумской популяции – 78,5%. Выход ягнят жакетного смушкового типа в потомстве от баранов байзакской (62,4%), ынтымакской (53,8%)  и местной бозкольской (47,1%) популяции, ниже показателя баранов каракумской популяции соответственно на 16,1%, 24,7% и 31,4% (Р<0,001).


Использование баранов местной бозкольской, байзакской и ынтымакской популяции в селекционном процессе характеризовались высоким уровнем выщепления других смушковых типов, особенно ребристого типа.


     Использование лучших генотипов Приаральского региона на матках бозкольской популяции в потомстве дает завитков среднего размера в пределах 84,0-88,1%.


Между тем, в потомстве баранов ынтымакской популяции по сравнению с баранами каракумской, байзакской и местной бозкольской популяции, крупнозавитковые выше соответсвенно на 11,3% (Р<0,001), 7,7% (Р<0,01) и 11,4% (Р<0,001).


     Наиболее желательный тип – длиннозавитковые ягнята получены в потомстве баранов каракумской селекции с матками бозкольской популяции – 70,2%, что выше показателей баранов байзакской, ынтымакской и местной бозкольской популяции соответсвенно на 22,6%  (Р<0,001), 12,2% (Р<0,01) 31,6% (Р<0,001).


Сравнительно высокий выход ягнят нежелательной длины полукруглого валька – с короткой, получены при подборе местных баранов на матках местной популяции – 9,1% (P<0,001), байзакской 7,2%  (Р>0,05) и ынтымакской селекции – 4,5% (Р<0,05).


Генетический потенциал баранов каракумской популяции при использовании на местных матках бозкольской популяции отразился в повышении плотности завитка, шелковистости и блеска волосяного покрова и тем самым повысился в стаде классность ягнят. Удельный вес ягнят особей с плотными завитками составляет – 75,6%, желателной стпенью шелковистости – 94,7% и желателным блеском – 95,8%.


Наиболее желательное качество ягнят приходится на баранов каракумской популяции, которые по этому показателю превосходят приплод от баранов байзакской, ынтымакской и бозкольской селекции соответственно на 16,3%, 12,2% и 20,6% (P<0,001). 


Среди полученных каракульских шкурок от различных вариантов подбора шкурки от баранов каракумской селекции характеризовались высоким выходом крупного размера сортов жакета I и жакета московского, а бараны байзакской популяции в основном дали шкурок жакета толстого-I. От баранов ынтымакской популяции главным образом получены шкурки сортов ребристого толстого-I и от баранов бозкольской популяции – II сортные шкурки.


Исследование динамики живой массы овцематок от рождения до 2,5 летнего возраста показывает, что при рождении разные гентические группы существенно не различаются по этому показателю. При рождении высокой живой массой отличались только ярки каракумской популяции (3,95 кг) и они превосходят своих сверстниц бозкольской популяции на 0,23 кг (Р<0,001). Ярки байзакской популяции превзошли аналогов бозкольской популяции на 0,19 кг (Р<0,001). В свою очередь ярки ынтымакской популяции оказалось массивнее, чем ярки бозкольской популяции на 0,14 кг ((Р<0,001).


Дальнейшее изучение живой массы ярок в 4,5 месяном возрасте показывает, что ярки опытной группы в идентичных условиях лучше развивались и имели высокие показатели, чем ягнята контрольной группы (бозкольская популяция).


В полуторолетнем возрасте молодые овцематки каракумской популяции достигают максимальной живой массы среди своих сверстниц – 43,3 кг (Р<0,001) и последующую позицию занимают ынтымакская и байзакская популяции, соответственно 42,4 кг и 42,1кг. Овцематки бозкольской популяции по живой массе имеют самую низкую показатель – 41,8 кг.


В 2,5 летнем возрасте оцематки разных генетических групп сохраняют свои отличительнын особенности по живой массе и достигают следующих показателей: каракумская - 47,6 кг, байзакская - 43,8 кг, ынтымакская - 44,8 кг и бозкольская - 43,3 кг.


Производства молодой ягнятины за счет использования баранов каракумской селекции на матках бозкольской популяции является выгодным селекционным мероприятием, повышающей в потомстве скороспелых животных и их интенсивность роста.


Среди разных генетических групп наиболее эффективным в производстве молодой ягнятины являются баранчики с генетическим материалом каракумской селекции, у которых масса туши в 4,5 месячном возрасте составляет 12,2 кг, что превосходят аналогичных баранчиков байзакской, ынтымакской и бозкольской селекции соответственно на 0,6 кг (Р>0,05), 0,3 кг (Р>0,05) и 1,2 кг (Р<0,001).


При этом убойный выход составляет в группах каракумской – 41,3%, байзакской – 40,4%, ынтымакской – 40,6% и бозкольской – 40,6%.


Результаты подбора баранов различных популяции на матках местной бозкольской популяции свидетельствуют, что высокую плодовитость среди них имеют матки с баранами каракумской селекции – 104,4% в расчете на 100 маток. Второй ранг занимают бараны ынтымакской селекции – 104,0% и наихудшие показатели имели бараны местной бозкольской популяции с матками бозкольской популяции – 98,4% ягнят на 100 маток.


Вместе с тем, ягнята, полученные от использования баранов каракумской популяции на матках местной бозкольской популяции имеют высокую жизнеспособность, т.е. сохранность (96,1%), что указывают на лучшую приспособленность к суровым природно-климатическим условиям их разведения в данном регионе каракулеводства.


Генотипы, полученные с участием баранов каракумской популяции по таким промерам, как высота в холке, обхват и глубина груди, имеют высокие показатели, чем другие группы животных, что свидетельствует о лучшей выраженности телосложения и крепости конституции. С возростом эти отличительные особенности животных по промерам телосложения сохраняются.


Эффективность повышение генетического потенциала черных каракульских овец бозкольской популяции с использованием лучших генотипов Приаральского регионе каракулеводства отразилось в экономических показателях производства каракуля и ягнятины.


Наивысшая рентабельность производства каракуля установлена от использования баранов каракумской популяции +37,9%, что выше по сравнению реализованного каракуля, полученных от баранов байзакской и ынтымакской популяции на +34,4% и +27,5% соответственно. Производство каракуля от местных каракульских овец бозкольской популяции является убыточным и нерентабельным (–3,5%).


Ягнята каракумской популяции реализованы дороже, чем своих байзакских, ынтымакских и бозкольских сверстников соответственно на 240тг, 120тг и 480тг. Рентабельность ягнятины от каракумской популяции составляет +66,5%, тогда как этот показатель в других группах в пределах от +50,1% до +62,4%. Таким образом, прибыль от реализации каждого ягненка каракумской популяции составила  1950 тенге, это выше от бозкольской популяции на  480 тенге.


Предложения производству. В целях повышения генетического потенциала черных каракульских овец жакетного смушкового типа в Приаральском регионе шире использовать на местных матках баранов каракумской селекции, повышающие смушковые признаки, интенсивность роста и развития животных, отличающиеся лучшими приспособительными качествами в данной зоне каракулеводства.


В дальнеищей селекции в стаде для сохранения генетического разнообразия следует вести селекцию на крупнозавитковость с использованием баранов ынтымакской популяции на матках местной популяции.


                                                                                                                                                      ПРИЛОЖЕНИЕ 1


                                                                             Промеры статьей экстерьера ярок


а)   при рождении                             






















































Популяция


баранов



n



промеры телосложения, см



высота в холке



косая длина туловища



обхват груди



глубина груди



обхват пясти



Каракумская



81



38,2±0,5



34,5±0,5



39,1±0,3



14,5±0,3



5,65±0,05



Байзакская



60



36,9±0,4



34,0±0,4



37,3±0,4



13,4±0,5



5,59±0,6



Ынтымакская



53



37,8±0,4



34,4±0,4



38,5±0,4



13,9±0,5



5,63±0,05



Бозкольская



41



35,4±0,5



32,6±0,5



35,8±0,4



11,6±0,3



5,57±0,05



 


б) в 4,5 мес. возрасте                                   






















































Популяция


баранов



n



промеры телосложения, см



высота в холке



косая длина туловища



обхват груди



глубина груди



обхват пясти



Каракумская



80



57,2±0,5



56,5±0,4



76,8±0,3



28,5±0,3



7,28±0,04



Байзакская



58



56,2±0,4



54,8±0,4



74,5±0,5



27,7±0,4



7,20±0,06



Ынтымакская



51



56,5±0,5



55,9±0,5



75,6±0,4



27,9±0,2



7,24±0,04



Бозкольская



38



56,2±0,4



54,4±0,4



71,5±0,4



26,8±0,4



7,18±0,05



 


в) в 18 мес. возрасте                                   






















































Популяция


баранов



n



промеры телосложения, см



высота в холке



косая длина туловища



обхват груди



глубина груди



обхват пясти



Каракумская



77



70,4±0,3



77,6±0,3



86,2±0,4



34,3±0,3



7,80±0,05



Байзакская



55



68,2±0,4



75,4±0,5



84,1±0,5



33,0±0,3



7,61±0,04



Ынтымакская



46



68,5±0,6



76,8±0,4



85,7±0,5



33,7±0,3



7,75±0,05



      Бозкольская



34



64,8±0,4



71,1±0,4



74,3±0,3



30,7±0,4



7,59±0,04



                                                                                                                                                                          ПРИЛОЖЕНИЕ 2


                                                                                    Индексы телесложения ярок


                                                                                          а)   при рождении                              






















































Популяция


баранов



n



индексы, %



растянутости



сбытости



массивности



костистости



длинноногости



Каракумская



81



90,3



113,3



102,3



14,8



62,0



Байзакская



60



92,1



109,7



101,1



15,1



63,7



Ынтымакская



53



91,0



119,9



101,9



14,9



63,2



Бозкольская



41



92,1



109,8



101,1



15,7



67,2



 


б) в 4,5 мес. возрасте                                   






















































Популяция


баранов



n



индексы, %



растянутости



сбытости



массивности



костистости



длинноногости



Каракумская



80



98,6



135,7



134,2



12,7



50,2



Байзакская



58



97,5



135,9



132,6



12,8



50,7



Ынтымакская



51



98,9



135,2



133,8



12,8



50,6



Бозкольская



38



96,8



131,4



127,2



12,8



52,3



 


в) в 18 мес. возрасте                                   






















































Популяция


баранов



n



индексы, %



растянутости



сбытости



массивности



костистости



длинноногости



Каракумская



77



110,2



110,1



122,4



11,1



51,3



Байзакская



55



110,6



111,5



123,3



11,2



51,6



Ынтымакская



46



112,1



111,6



125,1



11,3



50,8



Бозкольская



34



109,7



104,5



114,7



11,7



52,6



                                                                                                                                                                                                                                                  ПРИЛОЖЕНИЕ 3


  ОБОЗНАЧЕНИЯ И СОКРАЩЕНИЯ


                                           встречаюшиеся в книге


ГПЗ      – Государственный племенной завод


ТОО     – Товарищество с ограниченной ответственностью


ПК        – производственный кооператив


СЖК     – сыворотка жеребых кобыл


к/х         – крестьянское хозяйство


кол-во   – количество


n           – количество


х            – спаривание


тг         – тенге


шт.       – штук


гол.        – голов


мес.       – месяц


ср.         – среднее


дл.         – длинное


реал.      – реализация


тонк.     – тонкий


толст.  – толстый


ребр.     – ребристый


моск.    – московский


%          – процент


кг          – килограмм


г            – грамм


мм        – миллиметр


см         – сантиметр


г.р.        –  год рождения


конец


 


 


 


 АЗЫҚ-ТҮЛІК ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ ГЕНДІК РЕСУРСТАР ЖӨНІНДЕГІ КОМИССИЯ


 «CAMEL» ТҮЙЕ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ҚОЛДАУ ЖӘНЕ ЖАҢҒЫРТУ ҚОРЫ


БАЙМҰҚАНОВ А., БАЙМҰҚАНОВ Д.А., АХМЕТ И.


 


 2.ТАЗАҚАНДЫ ТҮЙЕЛЕРДІҢ СЕЛЕКЦИЯСЫ МЕН БОНИТИРОВКАСЫ


Пікір білдірушілер:


ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы А.С.Алентаев;


ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор А.Рустенов


                       


Кітап қазақтың қос өркешті түйесі, түрікмен аруанасы және қазақ аруанасының селекциясы жөніндегі өзекті мәселеге арналған. Асыл тұқымды түйе шаруашылығындағы іріктеу мен сұрыптаудың негізгі қағидаларын, отандық селекционерлердің соңғы жетістіктерін және Қазақстан Республикасының «Асыл тұқымды мал шаруашылығы жөніндегі» заңының ережелерін негізге ала отырып зоотехникалық есептің ерекшеліктерін ашып көрсеткен.


Агротехника және биология  мамандықтарының ғылыми қызметкерлеріне, жоғарғы оқу орындарының ұстаздарына және студенттерге арналып шығарылған.


(20 сурет, 30 кесте, 12 әдебиеттен тұрады).


  


КІРІСПЕ


 ФАО дерегі бойынша 2000 жылы дүние жүзінде түйе саны 20 млн бас болды, оның ішінде дромедардың (бір өркешті түйе) 50 тұқымының, бактрианның (қос өркешті түйе) 7 тұқымының гендік қоры бар.


Африка құрлығында дромедардың 12 тұқымы (3 153 мың бас, дүние жүзіндегі түйенің 17%), немесе барлық түйе тұқымдарының 21% өсіріледі. Азия мен Мұхит елдерінде (Океания)  дромедардың 9 тұқымы мен бактрианның 5 тұқымы өмір сүреді (3 570 мың бас, яғни барлық түйенің 19%), немесе түйе тұқымдарының 25% осында. Таяу Шығыста түйенің 31 тұқымы өсіріледі, оның ішінде 29-ы дромедар, ал екеуі бактриан (12 073 мың – барлық түйенің 64%) немесе түйе тұқымдарының 54% құрайды.  


Қазақстанда негізінен түйенің аралас бағыттағы (етті-жүнді-сүтті) бактриан түрі, сонымен қатар қазақ және түрікмен дромедарлары өсіріледі.


Түйе шаруашылығы ЕврАзия мен Солтүстік Африка елдерінің шөл және шөлейт аймақтарында тұратын халықтардың өмірінде маңызды рөл атқарады. Бұл сала халыққа қажетті ет пен сүтті, сонымен қатар сапалы жүн өнімдерін береді. Тағы бір ерекшелігі – түйе малы көп күтімді қажет етпейді және шөлді аймақтың қолайсыз жағдайларына өте төзімді келеді. Түйелердің тірілей салмағы орта есеппен 500 кг болады, бірақ  кейбір тұқымдары 1000 кг-ға дейін жетеді. Сүті өте дәмді, майлылығы жоғары болып келеді.


Дүние жүзінде шөл және шөлейт жерлер көлемінің көбейіе түсуіне  байланысты ФАО алдағы уақытта шөлейттегі мал шаруашылығын, оның ішінде түйе шаруашылығын дамытуды қолға алуды көздеуде. Осы  себептен Қазақстанның дүниежүзілік қоғамдастығы бойынша алдағы орындарды иемденуіне мүмкіндігі мол. 


Қазақстанда өсірілетін түйелердің гендік қоры Орталық Азиядағы, тіпті бүкіл ЕврАзия құрлығындағы түйе тұқымдарынан өзінің биологиялық айырмашылықтарымен ерекшеленеді.   


Кейінгі кезеңдерде тұқымның генетикалық деңгейдегі әртүрлілігін, соған сәйкес тұқымдық-популяциялық көзқараста өзгерістерін жоғалтуы байқалады. Қазақстандағы түйе малының биологиялық әртүрлілігін сақтау мен олардың қазіргі жағдайын анықтау мақсатында инвентеризациядан өткізу шараларын жасау керек. Бұл заманауи және антропогендік процестермен есептесе отырып, сақталып келген табиғи популяциялар мен селекционерлердің араласуымен шығарылған таза тұқымды және будан популяцияларды сақтап қалудың бірден-бір жолы.


Қазақ бактрианы, қазақ және түрікмен дромедарларымен селециялық-асылтұқымдық жұмыстар жүргізудің негізгі бағыты – олардың дене тұрқын жақсарту, тірілей салмағын көтеру, сонымен қатар сүттілі мен жүн өнімділігін арттыру болып табылады. Бұл мақсатқа жетудің негізгі жолы: табын ішінде элита мен I-класты мал санын көбейту; бағытталған сұрыптау мен іріктеу (жұптау) арқылы өнімділігін (сүттілігін, еттілігін және жүнділігін) арттыру; жас малды белгілі бағытта өсіру мен күтіп-бағу арқылы олардың асыл тұқымдық сапасын жақсарту.


Өнімді түйе шаруашылығында мал тұқымын асылдандыру жұмысы олардың дене тұрқының конституциялық типін жақсартумен қатар, жұмсалған қаржы бірлігіне шаққан өнімді (ет, сүт, жүн) көбейту бағытында да жүргізілуі керек.


Дене тұрқының конституциялық типін жақсарту  негізгі өнімділіктің – еттілік пен сүттіліктің, сонымен қатар малдың шөл және шөлейт аймақтардағы табиғи-климаттық жағдайларына бейімділігінің төмендемеуі арқылы қол жеткізілуі керек. Мал тұқымын асылдандыру жұмыстарының негізіне іріаумақты селекцияны, яғни бүкіл тұқымды қамтитын асыл тұқымды малдың қорын тиімді пайдалану, тұқым ішіндегі құрылымдарды пайдаланудың тиімді әдістерін қолдану болып табылады.


2010 жылдың 1 маусымында 167 мың бас түйе есепке алынды. 2005 жылдан бері қарай түйе санының орташа жылдық өсімі 7-9% болды. Қазақстанның Оңтүстік-Батыс аймағында түйе сүтін өндіру 85%, түйе етін өндіру 92%, түйе жүнін өндіру 93%-ды құрап отыр.


Отандық агроөндірістік кешеннің негізгі міндеті түйенің жоғарыөнімді тұқымдарының санын көбейту, сол арқылы халықты сапалы мал өнімдерімен қамтамасыз ету болмақ. Бұл өзекті мәселені түйе шаруашылықтарын гендік материалмен қамтамасыз ету және халықты азық-түлік түрлерімен (ет және сүт өнімдері) және өндірісті шикізатпен (жүн және тері өнімдері) мол қамтамасыз ету арқылы шешуге болады. Шет елдерден әкелінген (импорт) ет-сүт өнімдері биологиялық тұрғыдан аса құнды болып есептелетін түйе өнімдерімен бәсекеге түсе алмайды. Түйе шаруашылығы өнімдерінің премиум-класс тұғырынан орын алу мүмкіндіктері мол, бұл күні бүгінге дейін Қазақстан Республикасы АӨК-нің  ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты болып есептеледі. 


Түйе етін өндіруді ұлғайту көздерінің бірі қазақ бактрианы мен қазақ дромедарларының санын көбейту болып табылады. Бұл тұқымдар арнайы ет бағытына мамандандырылған. Алдағы уақытта елімізде түйе етін өндіруді ұлғайту мен оның сапасын көтеру тек қана отандық тұқымдардың (қазақ бактрианы мен дромедарлары және олардың түрлі гендік типтері) гендік қорларын тиімді пайдалану арқылы болмақ. 


Түйені бағалар кезінде алдымен оның өнімділік бағыты, тұқымдық стандартқа сәйкестігі, малдың популяциясы мен типі анықталады. Осыдан кейін тұқымдық эталон болып есептелетін үлгі алынады да, өнімділігі жөнінен осы үлгіге сәйкес келетін малдардың саны көбейтіледі. Бұларды іске асыру үшін алдымен шаруашылықтың саласын анықтап, содан кейін алға жоспарлы мақсат қою керек. Осыған орай туындайтын проблемаларды анықтап және оларды жоюдың іс-шарасын жасап, алға қойған мақсатты іске асыруға кірісу қажет.  


Селекциялық бағдарлама – бұл белгілі бір популяцияның гендік құрамын өзгертуге бағытталған, тиімділіктің объективті критерияларымен бекітілген жүйелік және құрылымдық бағдарламасы. Малды тазақанды өсіру бір тұқымның ішінде де, сондай-ақ  кроссбридинг – екі немесе одан да көп тұқымдарды пайдалану арқылы да жүзеге асырылады.


Селекциялық бағдарламаларға төмендегілер кіреді:



  1. Селекцияның мақсаты - гендік жақсартуға жататын белгіні анықтап алу. Бұл мақсат алғашында бір рет анықтап алынады, содан кейінгі кезеңдерде ішкі және сыртқы сұранымға сәйкес өзгертулер енгізіліп отырылуы мүмкін. Әсіресе, түйе шаруашылығындағы селекциялық бағдарламалардың нәтижелеріне қол жеткізу шешім қабылданғаннан кейін ұзақ уақытты талап етеді. Бұл селекцияның бағытын анықтау мен қойылатын талаптарға өте мұқияттылықпен қараудың қажет екенін көрсетеді.

  2. Селекциялық межелер – келесі алынатын ұрпақтың ата-енесіне лайықты кандидаттарды іріктеу үшін малды индекстік түрде бағалауды жүзеге асыру.

  3. Селекцияның сұлбасы (схемасы) – мал тұқымын тазақанды немесе кроссбридинг арқылы жетілдіру мен өзгертудің сұлбасын жасау. Өнімділіктің қабылданған селекциялық межелеріне сәйкес малды бағытты түрде іріктеу мен сұраптау жұмыстарын жүргізу.

  4. Малды тіркеу (регистрация) - өнімділік белгілері мен ата-тегінің мәліметтері жөніндегі деректерін есепке алу.

  5. Малды селекциялық және гендік бағалау - өнімділік индексі бойынша малды кешенді түрде селекциялық бағалау мен оларды маркері бойынша гендік бағалау үшін іріктеу жұмыстарын жүргізу.

  6. Малды іріктеу мен өсіру – малды селекциялық белгілері (критерии) арқылы іріктеу және табындарды тазақанды немесе кроссбридинг бойынша өсіру үшін жасақтау.


Селекциялық дамудың мониторингі – ауруларға қарсы тұратын резистенттікті төмендететін және гендік өзгергіштікті азайтатын қажетсіз әсерлерді айқындау үшін өткізіледі.



  1. Малды гендік түрде жақсарту мен олардың таралуын көбейту - белгілі бір экологиялық, табиғи және климаттық жағдайда белгіленген селекциялық белгілері гендік түрде жақсартылған малдардың санын көбейту.


Осы ғылыми еңбекте авторлар таза тұқымды түйелердің – қазақтың айыр түйесі, түрікмен және қазақ аруаналарының селекциясы жөніндегі деректерін тұңғыш рет келтіріп отыр.


    1 ТАРАУ


ТҮЙЕЛЕРДІҢ ЖІКТЕЛІНУІ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ


 Түйелердің жіктелінуі. Д.А.Баймуканов пен А.Баймукановтың 2010 жылғы зоологиялық жіктеулері бойынша түйелер екі кіші түрден тұрады: бактриандар (C.baсtrianus) және  дромедарлар (C.dromedarius). Түйелер зоологиялық жіктеу бойынша: Эукариоттар жоғарғы патшалығы, Малдар (Animal, Zoobionta) патшалығы, Көпжасушалылар (Metazoa, Menazoobionta) кіші патшалығы, Хордалылар (Chordata) типі, Омыртқалылар (Vertebrata) немесе Бас сүйектілер (Craniata) кіші типі, Жоғарғы бас сүйектілер немесе Жақтылар жоғарғы класы, Сүтқоректілер немесе аңдар (Mammalia) класы, Тірі туушылар кіші класы, Жоғарғы аңдар (нағыз аңдар) немесе плаценттілер (Eutheria, Placentalia) инфракласы, Қоссаусақтылар жоғары отряды, Мүйізгекаяқтылар (Tylopoda) отряды, Түйетәрізділер (Camelida) кіші отряды, Түйелер (Camelidae) тұқымдасы, Өркешті түйелер (Camelus) туысы. Түрі әлі қалыптаспаған, 1–кіші түр: Дараөркештілер (дромедарлар C.dromedarius); 2-кіші түр: Қосөркештілер (бактрианы (C.bactrianus).


Түйелердің биологиялық ерекшеліктері. 1) Түйелердің жоғарғы жағында азу тістері болады. Ауыз қуысынының шырышты қабығы қатты бүртіктермен қапталған.


2) Тұмсығының ішкі жағындағы қартыстар дем шығарған кезінде іштен шыққан ылғалдың едәуір бөлігін ұстап тұра алады және дем алған сәтте ауадағы ылғалды да пайдалануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар құмды дауылдар тұрған кезде танауы жабылады да, өкпеге қарай шаң-тозаң өткізбейді.


3) Түйенің қарыны үш бөліктен: тазқарын, торқарын және мәйекқарыннан тұрады және сыйымдылығы 250 литрге дейін барады. Қарынның ішкі қабаты су мен азықтың шырынын соруға бейім болып келеді. Ірі қара малдан ерекшелігі - түйенің қырыққатпары болмайды, оның орнына мәйекқарыны ұяшық тәрізді томпақша өскіндері бар екі қабатты болып келеді (басқа малдарда бұндай өскін болмайды). Мәйекқарында бұл өскіндер торқарынға қарағанда айқын көрінеді. Түйе қарыны өте ірі шөптерді (жантақ, басқа да қатты жапырақты шөптер) оңай қорытуға ерекше бейімделген.


        4) Аяқтарының ұшы екі тырнағы бар табанмен бітеді. Мүйізгекаяқтылардың саусақтары тұяқпен емес, мүйізгек жастықшалармен қапталады. Түйелердің алдыңғы аяқтарының жастықшалары тұтас болып келеді, сондықтан оның ізі дөңгеленіп көрінеді. Жерді басқан кезде табан жастықшалары жалпая түседі. Аяқтарының осындай құрылысы түйелерді еспе құмдар мен қардың үстімен оңай жүруіне көмектеседі, бірақ тайғақ және шалшық жолдармен жүргенде қиындық туғызады. Басқа тұяқты малдарға қарағанда түйе шөпті таптамайды, бұл қасиеті жайылымды ұзақ мерзім пайдалануға мүмкіндік береді.


5) Түйенің салмақ қосуы мен өркешіне май жинау қабілеті өте жоғары. Түйе өзінің өркешіне 100-150 кг аралығында май жинай алады. Өркеш майының қуаты оның азық арқылы алатын қуатынан жоғары болып келеді және осы майды азық пен судан тапшы болған кезінде пайдалана алады. Түйенің 1 кг өркеш майы тотыққан кезде өкпе арқылы 1,07 г ылғал бөлінеді. Ол бір мезетте 100 литр су іше алады және ішкен суы қарынның ұяшықтарында ұзақ мерзім сақтала алады.


6) Түйенің жүн жабындысы оның шөл далада өмір сүруіне бейімделген: жаздағы аптап ыстықтан сақтайды, тердің бөлінуін азайтады және ылғалды бір қалыпты сақтай алады. Жүнделген түйе жүнделмеген түйеге қарағанда терісі арқылы алғалды көп шығарады. Түйе малы өзінің салмағының төрттен біріндей салмақ жоғалтқан жағдайда да өмір сүре береді (адам бұл шамадан екі есе аз ылғал жоғалтқанда өмір сүре алмайды).


7) Түйе өзге малдарда сирек кездесетін, өзінің дене температурасын түнде 340С, күндіз 420С-қа дейін өзгерте алатын қасиетке ие. Температурасының бұлай өзгеруі оған ылғал үнемдеуга мүмкіндік береді: температура төмендеген сайын ылғалдың бөлінуі де азая түседі. Жәйлап тыныс алу түйеге тән қасиеттің бірі. Бір минутта мүйізді ірі қара 25 рет тыныс алатын болса, түйе небәрі 8-10 рет қана тыныс алады. Аз тыныс алудың маңызы зор, себебі әр тыныс алған сайын деммен бірге бу түрінде алғал да бөлінеді. Оның үстіне түйе аузын үнемі жабық ұстайды, бұл да оның алғал үнемдеуіне көмектеседі.


8) Түйенің сауын мерзімі 18 айға созылады, сондықтан әр 100 аналықтан алынатын төлдің саны екі жылда бір рет есептеледі.


9) Түйе денесінде мүйізгек тәрізді  жалаңаш жеті табан бар. Дромедарларда бұндай табандар қалыңдау болып келеді, қалыңдығы 2 см-ге жетеді. Бұл мүйізтабандар малды құмның 700С дейінгі ыстығынан қорғай алады. Түйе терісінің ең қалың жері өркешінде, одан кейін жамбасында, одан әрі кеуде тұсында кездеседі. Өркеш терісі ерекше созылмалы болып келеді, бұл оның семірген кезде созылып, арықтаған кезде ешқандай қатпарсыз жиырылу қабілетіне байланысты. Түйенің терісі денесін тығыз жауып тұрады, тіпті тізелерінде де қыртыс болмайды. 


10) Еркек түйенің ұмасы жамбастарының арасына, бұқаларға қарағанда біршама тереңдеу орналасқан. Аталық бездері онша үлкен емес, басқа малдардан ерекшелігі - ұзына бойына бұратылып келеді. Жыныс мүшесі қалтаның ішінде, S-тәріздес иіліп келіп аталық бездің алдыңға жағына орналасқан. Жыныс мүшесінің қалған бөлігі артқа қарай майысқан қалпында тұрады және ерекше бұлшық еттердің көмегімен осы қалпын өзгерте алады.    


11) Ұрғашы түйелердің аналық бездері кішірек, орман жаңғағының үлкендігіндей ғана болады. Аналық бездің жатырға тұсер жолы (түтікшесі) ұзынша, қаттылау болып келеді. Жатыры қосқалталы, бие мен сиырдың жатырынан кішілеу.


12) Дара өркешті түйелердің физиологиялық жыныстық жетілуі 12-15 айлығында болады, шаруашылыққа жарамды жетілуі – үш жылдан ерте емес. Қос өркешті түйелердің жыныстық жетілуі 15-18 айда, бірақ келеге төрт жасында түседі. Екі жастан бастап жыныстық инстинк оянатын болғандықтан, осы уақыттан бастап оларды ұрғашы малдан бөлек ұстайды. Қос өркешті түйелерді бураға бес жасында, ал дара өркештілерді төрт жасында пайдаланады.


13) 16-17 жасынан бастап жыныстық белсенділігі төмендей бастайтындықтан бураларды 20 жасқа дейін ғана асыл тұқымға пайдаланады. Аналықтар, әдетте, 25 жасқа дейін пайдаланылады, осыдан кейін олар пайдалануға жарамсыз есебінде есептен шығарылады.


14) Қазақтың қос өркешті түйесінің буаздығы 410-440 күнге, түрікмен аруанасынынікі  390-415  күнге, ал қазақы нардың буаздығы 380-410 күнге созылады.


15) Бір ересек бураға белгіленген жүктеме 25-30 бас інген, жас бураға – 20-30 бас інген, кәрі бураларға (16-20 жас) 15-20 бас болады.


1-кестеде түрлі гендік типтегі түйелердің буаздық мерзімінің ұзақтығы мен олардың қалыпты жағдайдан ауытқуы келтірілген (А.Баймұқанов пен Д.А.Баймұқановтардың деректері бойынша).


Дара өркешті түйелердің фенотиптік ерекшеліктері. Жалпы айтқанда төмендегідей ерекшеліктерді атауға болады. Дара өркешті түйелердің бас сүйектерінің маңдайы тарлау, ұзын дөңес тұмсықты болып келеді. Мойыны ұзын, жіңішке. Мойыны денесіне қосылар жерде шоқтығы арқылы өркешіне жалғасады. Денесі қомақты, тығыз, салыстырмалы түрде қысқалау, төс сүйегіне орналасқан мүйізтабаны жақсы жетілген, ұзын, сонымен қатар енді болып келеді. Жақсы қоңданған түйелердің өркешінің биіктігі 30-40 см болады. Өркеш кейде бір жағына сәл майысуы мүмкін, түбіне қарай жуандап, жалпая түседі. Сирақтары ұзын және сіңірлі. Дара өркештілердің қос өркештілерге қарағандағы негізгі ерекшелігі – оларда бактриандар мен будандарға тән шынтақтарында шудалары - «галифе» болмайды. Керісінше, бұлардың жауырын тұстарында соңғы екеуінде кездеспейтін, негізгі жүннен 10-15 см шығып тұратын шуда жүндері - «эполет» болады. Бұл шуда жүндер шоқтығынан басталып, жауырын үстімен шынтағына дейін жетеді. Дара өркештілерде қос өркештілер мен будандарда кездесетін кекіл  болмайды, мойын шудалары қысқа, мойнының жартысына  дейін ғана жетіп тұрады. Мойын жүндері төменгі жақ сүйектерінің тұсынан басталып, салыстырмалы түрде қысқа және тығыз келеді. Жүндерінің түсі көбінесе бірқалыпты, шудаларының түсі кейде қоңыр болып, кейде керісінше ақшыл түсті болып келеді.  


Қос өркешті түйелердің фенотиптік ерекшеліктері. Қос өркешті түйелердің бас сүйектерінің тұрқы қысқа, маңдайлары кеңдеу болып келеді. Мойындары онша ұзын емес, иілген, төменгі жағы кеуде сүйегі арқылы өркешпен жалғасады. Алдыңғы мен артқы өркештерінің арасы 20-40 см ашық болады және малдың семірген кезінде де осы қалпын сақтайды. Артқы өркеш түйенің жамбас сүйегі жаба орналасады. Қос өркешті түйелердің дара өркештіге қарағанда денелері созыңқы, сирақтары салыстырмалы түрде қысқалау болып келеді. 


 1 кесте - Аналықтардың буаздығының ұзақтығы (тәулік есебімен)


 






































































































































тұқымы



Х



δ



тұқымы



Х



δ



 



 



 



 



 



 



Қазақтың қос өркешті түйесінің оңтүстікқазақстандық типі



415



7,0


 



Манголдың қос  өркешті түйесі



425


 



8,6


 



Қазақтың қос өркешті түйесінің қызылордалық типі



425



8,2



Қазақтың қос өркешті түйесінің орал – бөкей типі



430



6,4



Қазақтың қос өркешті түйесінің батыс популяциясы



427



8,7



Қазақтың қос өркешті түйесінің маңғыстау  популяциясы



420



7,3



Түрікмен аруанасы



390



5,6



Нар-мая



410



6,1



Қазақы нар



385



5,0



Инер-мая



400



6,3



Қалмақтың қос өркешті түйесі



420



8,0



Құрт



380



5,2



Кез - нар 1



395



4,2



Құрт-нар



387



5,9



Қоспақ 1



405



5,8



Арада



387



5,2



Бай - нар



392



4,3



Байдара



396



5,5



Берекет-нар



407



6,2



Индияның қос өркешті түйесі



430



9,5



Байтұр



410



7,4



Байдасбек



405



6,5



Бекдас - нар



402



8,4



Берекет – қоспақ



409



6,8



Кез  - нар 2



397



5,5



Кез – нар 3



399



7,1



Қоспақ 2



410



7,6



Қоспақ 3



412



6,9



Қос өркешті түйелердің табандарының (төстабандарының да) қабаты бір өркешті түйелерге қарағанда жұқалау болады. Қос өркешті түйелер шұғылконтинентальді ауа-райында өмір сүретіндіктен жүндес болып келеді. Олардың маңдайында кекілдері (тіке өскен қылшық жүндер) бар.


Желке тұсынан басталып мойынның үстіңгі жағымен екі жағына жайылып жататын шуда жүндері болады. Бұндай шуда мойынның төменгі жағында да бар және олардың ұзындығы 60 см дейін жетеді (ұрғашыларында қысқалау болады). 


Қос өркешті түйелердің шынтақ тұсында тізесіне дейін шұбатылып тұратын шуда жүні - «галифе» болады («галифе» дара өркештілерде болмайды). Бұндай шуда өркештерінің жоғарғы жағында да бар.


Қос өркешті түйелердің сүт өнімділігі дара өркештілерге қарағанда төмен болады. Жүндерінің түсі біркелкі болып келеді, тек шуда жүндері ғана басқа жүндеріне қарағанда қара-қоңырлау болады.


 2 ТАРАУ


ТАЗАҚАНДЫ ТҮЙЕЛЕРДІҢ ГЕНДІК ҚОРЫ


 Мал тұқымы – өнімділігі мен шығу тегі жағынан бірдей, адамның араласуымен белгілі бір шаруашылық, климаттық жағдайға бейімделген, ұрпағына өзінің белгілерін тұрақты түрде бере алатын малдың түр ішіндегі тобы.


Қазақтың тазақанды қос өркешті түйесі деп сыртқы белгілері, өнімдерінің түрі мен сапасы осы тұқымға сәйкес келетін және шығу тегі бойынша төмендегі белгілердің біріне жауап беретін түйелер айтылады:


а) тазақандалығы құжаттармен бекітілген малдардың ұрпақтары;


б) өнімділігі бойынша бір бағыттағы тұқыммен сіңіре шағылыстырған жағдайда алынған мал (егер олар жақсартушы тұқымның екінші ұрпағынан төмен болмаса және өздерінің асылтұқымдық, өнімділік сапалары бойынша осы тұқымның 1- класынан кем болмаса).


 Аралас ұрпаққа - екі немесе одан да көп тұқымдардың шағылысуынан, сонымен қатар 1-2 кезеңдегі аралас ұрпақтарды «өз ішінде» өсіргеннен алынған жағдайда, асылтұқымды малдарға қойылатын жоғарыда көрсетілген талаптарға сай келмейтін малдар      жатқызылады.


Өнімділігі мен конституциялық ерекшеліктеріне қарай малдар асылтұқымды және пайдаланылмалы болып бөлінеді.


Асылтұқымды түйелер – осы тұқым үшін 2 және одан жоғары кластарға қойылатын талаптарға жауап беретін, өзінің өнімділік қасиеттерін ұрпағына тұрақты түрде бере алатын малдар жатқызылады.


Табындағы малдың сапасын жақсарту мақсатында жүргізілетін селекциялық жұмыстардың нәтижелі болуы, сонымен қатар малдың өнімділік сапасын жақсарту мен жітілдіру үшін асыл тұқымды малдардың  ішінен тұқымішілік зауыттық типтер, желілер мен аналық тұқымдастар жасалынады. Осындай мал топтарының әрқайсысы өздерінің пайдалы белгілерімен: жетілгіштігі, сүттілігі, ет және жүн өнімділігі, тірі салмағы, тез қоңданғыштығы мен қатар жергілікті жағдайға бейімделгіштігі бойынша ерекшеленеді. Тұқымның ішінде осындай мал топтарының болуы табынды одан әрмен жетілдіруге мүмкіндік береді.


Тазақанды малдар мен пайдаланылмалы малдардың арасынан алынған жоғарыкласты ұрпақтар табындағы асылтұқымды мал құрамын толықтыру үшін пайдаланылады.


Пайдаланылмалы түйелер – 2 класқа қойылатын талаптарға сай келмейтін, яғни классыз тазақанды малдар.


Түйе тұқымдары. Қазақстан мен көршілес ЕМБ елдерінде түйелердің екі тұқымы өсіріледі: қос өркешті (қазақ, қалмақ түйелері) және дара өркешті (түрікмен және қазақ түйелері).


2.1 Қазақтың қос өркешті түйесі (қазақ бактрианы).


Қазақ түйесінің бұл тұқымында селекция үш бағытта жүргізіледі: етті-жүнді, етті-сүтті және етті.


Тұқымның белгілі бір экололгиялық аймаққа бейімделген үш типі қалыптасқан:


Орал-бөкейлік тип (1 сурет). Батыс Қазақстан облысы Бөкейорда ауданының далалық аймағында, Ақтөбе облысы Шалқар ауданында, Атырау облысының Құрманғаза ауданында жинақталған.


 Қызылордалық тип (2 сурет). Қызылорда және Қарағанды облыстарының барлық түйе өсіреті шаруашылықтарында бар.


Оңтүстікқазақстандық тип (3 сурет). Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстарында таралған.


Каспий маңы ойпатында осы тұқымның екі популяциясы – маңғыстау және батыс популяциялары бар: маңғыстау популяциясы Маңғышлақ түбегінде (4 сурет), батыс популяциясы Атырау облысының Жылыой, Махамбет және Индер аудандарында өсіріледі (5 сурет).


Қазақтың қос өркешті түйесі маңғыстау популяциясының «Тұрар» тұқымішілік типі. Бұл типтегі буралардың сипаттамасы төмендегідей: орташа тірі салмағы 799,8±14,2 кг, жүн түсімі 13,0±0,5 кг, таза жүн шығымы 96,4±0,6%, өркеш аралық биіктігі 188,4±2,4 см, денесінің қиғаш ұзындығы 166,2±1,2 см, кеуде орамы 249,1±4,7 см, жіліншік орамы 25,9±0,4 см, класы элита, біртекті қоңыр түсті (2 кесте).          


     Тұқымішілік «Тұрар» типінің үш желісі бар: бұлар «Жолтұр», «Таушық» және «Қаламқас Атырау» бураларының желілері.


«Таушық бура» желісі бураларының орташа тірі салмақтары 765,6±15,1 кг, жүн түсімі 12,2±0,3 кг,таза жүн шығымы 95,9±0,4%, өркеш аралық биіктігі 185,8±1,9 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 164,8±0,8 см, кеуде орамы 250,0±5,4 см, жіліншік орамы 25,8±0,4 см.


2 кесте - Маңғыстау популяциясы бураларының зоотехникалық сипаттамасы


 



































































































































Көрсеткіштер



Зауыттық желілер



орташа



Таушык


бура



Жол-Тұр



Қаламкас Атырау бура



1



Еркек боталарының саны, бас



1



2



1



4



2



Немерелерінің саны, бас



2



2



2



6



3



Шөберелерінің саны, бас



4



2



6



12



4



Шөпшектерінің саны, бас



4



4



2



10



5



Неменелерінің саны, бас



-



2



-



2



5



Барлығы, бас



12



13



12



37



6



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



7



Живая масса, кг



765,6±15,1



830,4±21,5



803,4±11,7



799,8±14,2



8



Жүн түсімі, кг



12,2±0,3



13,8±0,7



13,0±0,6



13,0±0,5



9



Таза жүн шығымы, %



95,9±0,4



96,7±0,7



96,7±0,4



96,4±0,6



10



Өркеш аралық биіктігі, см



185,8±1,9



188,2±3,6



191,1±2,2



188,4±2,4



11



Кеудесінің қиғаш ұзындығы, см



164,8±0,8



164,8±1,1



169,0±1,2



166,2±1,2



12



Кеуде орамы, см



250,0±5,4



250,5±2,9



246,8±3,6



249,1±4,7



13



Жіліншік орамы, см



25,8±0,4



26,8±0,5



25,2±0,4



25,9±0,4



 «Жол-Тұр» желісі бураларының орташа тірі салмақтары 830,4±21,5 кг, жүн түсімі 13,8±0,7 кг, таза жүн шығымы 96,7±0,7%, өркеш аралық биіктігі 188,2±3,6 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 164,8±1,1см, кеуде орамы 250,5±2,9 см, жіліншік орамы 26,8±0,5 см.


«Қаламкас Атырау бура» желісі бураларының орташа тірі салмақтары 803,4±11,7 кг, жүн түсімі 13,0±0,6 кг, таза жүн шығымы 96,7±0,4%, өркеш аралық биіктігі 191,1±2,2  см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 169,0±1,2 см, кеуде орамы 246,8±3,6 см, жіліншік орамы 25,2±0,4 см.       


  Тұқымішілік «Тұрар» типі інгендерінің орташа тірі салмақтары 571,1±12,7 кг, жүн түсімі 6,4±0,2 кг, таза жүн шығымы 94,9±0,3%, өркеш аралық биіктігі 179,0±1,6 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 155,2±1,4 см, кеуде орамы 235,9±3,8 см, жіліншік орамы 21,4±0,2 см, жылдық сауыны 1487,4±35,7 кг, 3-4 айлығында орташа күндік сауыны 5,4±0,3 кг, майлылығы 5,3%, төлдеу индексі 45,8%. Барлығының түсі бірқалыпты,  ашық қоңырдан қара-қоңырға дейін, қызыл-қоңырлары да кездеседі (3 кесте). 


3 кесте - Маңғыстау популяциясы інгендерінің зоотехникалық сипаттамасы


 











































































































































Көрсеткіштер



Зауыттық желілер



Барлығы (орташа)



Таушык


бура



Таушык


бура



Таушык


бура



1



Аналық тұқымдастар саны



2



2



2



6



2



Мал саны



50



40



40



130



3



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



4



Тірі салмағы, кг



548,0±10,4



578,9±15,2



587,7±11,6



571,1±12,7



5



Жүн түсімі, кг



6,2±0,2



6,5±0,3



6,5±0,2



6,4±0,2



6



Таза жүн шығымы, %



94,5±0,4



95,0±0,4



95,2±0,2



94,9±0,3



7



Өркеш аралық биіктігі, см



174,1±1,7



178,8±1,5



184,0±1,6



179,0±1,6



8



Кеудесінің қиғаш ұзындығы, см



154,8±1,3



155,7±1,4



155,1±1,2



155,2±1,4



9



Кеуде орамы, см



234,6±4,4



238,2±3,4



235,0±4,3



235,9±3,8



10



Жіліншік орамы, см



21,1±0,1



21,7±0,2



21,5±0,2



21,4±0,2



11



Жылдық сауыны, кг



1292,1±22,3



1397,9±26,4



1772,3±34,5



1487,4±35,7



12



Орташа күндік сауыны, кг



5,0±0,3



5,4±0,4



5,9±0,2



5,4±0,3



13



Сүтінің майлылығы, %



5,2±0,06



5,3±0,07



5,4±0,05



5,3±0,09



14



Сүттілік коэффициенті



2,4±0,3



2,4±0,3



3,0±0,7



2,6±0,5



15



Төлдеу индексі, %



44,4±0,4



45,4±0,2



47,5±0,5



45,8±0,3



«Тұрар» тұқымішілік типі «Жолтұр» желісі інгендерінің орташа тірі салмақтары 548,0±10,4 кг, жүн түсімі 6,2±0,2 кг, жүн шығымы 94,5±0,4%, өркеш аралық биіктігі 174,1±1,7 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 154,8±1,3 см, кеуде орамы 234,6±4,4 см, жіліншік орамы 21,1±0,1 см, жылдық сауыны 1292,1±22,3 кг, 4 айлығындағы орташа күндік сауыны 5,0±0,3 кг, майлылығы 5,2%, төлдеу индексі 44,4%.


 «Таушық бура» желісі інгендерінің орташа тірі салмақтары 578,9±15,2 кг, жүн түсімі 6,5±0,3 кг, таза жүн шығымы 95,0±0,4%, өркеш аралық биіктігі 178,8±1,5 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 155,7±1,4 см, кеуде орамы 238,2±3,4 см, жіліншік орамы 21,7±0,2 см, жылдық сауыны 1397,9±26,4 кг, 3-4 айлығында орташа күндік сауыны 5,4±0,04 кг, майлылығы 5,3%, төлдеу индексі 45,4%.


«Қаламқас Атырау бура» желісі інгендерінің орташа тірі салмақтары 587,7±11,6 кг, жүн түсімі 6,5±0,2 кг, таза жүн шығымы 95,2±0,2%, өркеш аралық биіктігі 184,0±1,6 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 155,1±1,2 см, кеуде орамы 235,0±4,3 см, жіліншік орамы 21,5±0,2 см, жылдық сауыны 1772,3±34,5 кг, 3-4 айлығында орташа күндік сауыны 5,4±0,05 кг, майлылығы 5,4%, төлдеу индексі 47,4%.


Қазақтың қос өркешті түйесі қызылорда типінің аралөңірі тұқымішілік типі. Бұл типтің бураларының орта салмағы 805,5±22,5, жүн түсімі 13,1±0,2,  таза жүн шығымы 94,8±0,7, өркеш аралық биіктігі 191,9±2,2, кеудесінің қиғаш ұзындығы 166,5±1,5, кеуде орамы 256,6±4,1, 256,6±4,1, см, жіліншік орамы 26,4±0,2 (4 кесте) болып келеді.


Інгендерінің орташа тірі салмақтары 641,4±15,6, жүн түсімі 6,6±0,2, таза жүн шығымы 95,6±0,8, өркеш аралық биіктігі 183,5±1,4, кеудесінің қиғаш ұзындығы 159,1±1,3, кеуде орамы 237,4±3,2, жіліншік орамы 20,9±0,09, жылдық сауыны 1930,5±27,2 кг, 3-4 айлығында орташа күндік сауыны 5,4±0,05 кг, майлылығы 5,3%±0,1. 


     Арал зауыттық типі түйелерінің сойыс шығымы 52,3%, құланды зауыттық типі түйелерінің сойыс шығымы 56,6% (5 кесте). 30 айлық арал зауыттық типі түйелерінің сойыс алды салмағы 382,1 кг тартты, ұша шығымы 47,2%, ішмайының шығымы 0,8%, өркешінің шығымы 4,4% болды. Осы көрсеткіштер құланды зауыттық типі түйелерінде тиісінше 395,1 кг- 48,7%-1,1%-6,6%.болды. Арал зауыттық типі 30 айлық еркек түйелерінің сойыс салмағы 200,2 кг немесе 52,4%, ал құланды зауыттық типі түйелері 222,8 кг немесе 56,4%.


  4 кесте - Арал өңірі тұқымішілік типі бураларының зоотехникалық сипаттамасы


 













































































































Көрсеткіштер



Зауыттық типтер



Орташа



Арал



Құланды



1



Желі саны



2



2



4



2



Мал саны, бас



7



6



13



3



Түсі



Құм түстес



Қоңыр



Құм түстес және қоңыр



4



Тірі салмағы, кг



788,5±18,3



845,2±14,9



805,5±22,5



5



Жүн түсімі, кг



12,4±0,3



13,7±0,3



13,1±0,2



6



Таза жүн шығымы, %



93,1±0,6



96,6±0,4



94,8±0,7



7



Өркеш аралық биіктігі, см



189,4±2,4



194,3±1,9



191,9±2,2



8



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



164,1±1,3



169,9±1,7



166,5±1,5



9



Кеуде орамы, см



251,5±4,3



260,9±3,8



256,6±4,1



10



Жіліншік орамы, см



25,9±0,2



26,9±0,3



26,4±0,2



11



Класы



элита



элита



элита



12



Жылдық сауын, кг (анасы жағынан)



1729,1±45,7



1465,2±51,3



1593,4±32,6



13



Майлылығы, %



5,45±0,06



5,19±0,05



5,32±0,08



5 кесте -  Арал өңірі тұқымішілік типі еркек малдарының  сойыс нәтижелері


 


























































































Белгілері



Жасы, ай



30



42



Арал



Құланды



Арал



Құланды



Саны, бас



5



5



5



5



Сою алдындағы салмағы, кг



382,1±9,5



395,1±8,1



444,9±12,5



485,3±12,4



Ұша салмағы, кг



180,4±2,6



192,4±1,7



206,4±4,3



239,8±3,1



Ұша шығымы, %



47,2



48,7



46,4



49,4



Іш майының салмағы, кг



3,1±0,3



4,3±0,1



4,4±0,2



6,3±0,3



Іш майының шығымы, %



0,8



1,1



1,0



1,3



Өркешінің салмағы ,кг



16,7±0,4



26,1±1,5



23,2±0,8



29,6±1,7



Өркеш шығымы,%



4,4



6,6



5,2



6,1



Сойыс салмағы, кг



200,2±2,8



222,8±2,5



234,0±4,8



275,7±4,3



Сойыс шығымы, %



52,4



56,4



52,6



56,8



 


Арал зауыттық типі 42 айлық еркек түйелерінің сойыс алды салмағы 444,9 кг,  сойыс салмағы 200,2 кг немесе сойыс шығымы 52,4%; құланды зауыттық типі түйелерінде тиісінше 485,3 кг-239,8 кг-56, 8%болды.


Қазақтың қос өркешті түйесі батыс популяциясының атырау зауыттық типі. Атырау зауыттық типі Атырау облысы Жылыой ауданындағы асыл тұқымды «Жаңа таң» ЖШС-де инбридинг, яғни туыстық шағылыстыру жолымен, сол сияқты фенотипі жағынан ұқсас туыс емес інгендерді желілік буралармен сұрыптау арқылы шығарылған. Бұл зауыттық типтің ішінде «Атырау бура» және «Жапар бура» аталатын екі зауыттық желі бар (6 кесте).


6 кесте - Атырау зауыттық типі бураларының зоотехникалық сипаттамасы


 




















































































































Көрсеткіштер



Зауыттық желілер



Орташа



Атырау бура



Жапар бура



1



Еркек боталарының саны, бас



2



3



5



2



Немерелерінің саны, бас



3



3



6



3



Шөберелерінің саны, бас



4



3



7



4



Шөпшектерінің саны, бас



5



2



7



5



Барлығы, бас



15



12



27



6



Түсі



Қоңыр, құм түстес



Қоңыр, құм түстес, боз



Қоңыр, құм түстес, боз



7



Тірі салмағы, кг



905,1±22,5



803,6±12,4



854,4±16,2



8



Жүн түсімі, кг



12,9±0,2



9,1±0,3



11,0±0,2



9



Таза жүн шығымы, %



93,9±0,4



96,7±0,2



95,3±0,3



10



Өркеш аралық биіктігі, см



192,1±1,9



197,3±1,8



194,7±2,1



11



Кеудесінің қиғаш ұзындығы, см



167,1±1,4



173,7±1,1



170,4±1,3



12



Кеуде орамы, см



251,5±2,9



242,8±3,1



247,2±2,4



13



Жіліншік орамы, см



25,7±0,2



24,7±0,2



25,2±0,2



14



Класы



элита



элита



элита



Атырау зауыттық типінің дене бітімі шымыр, жүндес, салмағы жоғары болып келеді. Бураларының орташа тірі салмағы 854,4±16,2 кг, жүні 11,0 кг, таза жүн шығымы 95,3±0,3%, өркешаралық биіктігі 194,7±2,1 см, денесінің қиғаш ұзындығы 170,4±1,3 см, кеуде орамы 247,2±2,4 см, жіліншік орамы 25,2±0,2 см, сойыс шығымы 53,8 %. 


 «Жапар бура» желісі інгендерінің орташа салмақтары 628,9±10,6 кг, жүн түсімі 6,6 кг, таза жүн шығымы 95,3±0,6 %, дене өлшемдері 186,7-162,3-236,1-21,1 см, жылдық сауыны 1590,0±27,3 кг,  сүт майлылығы 5,3%, сойыс шығымы 55,0%, төлдеу индексі 45,7%.


Өнімдерінің сапасы жөнінен атырау зауыттық типінің түйелері өз қатарластарынан және 1 класқа қойылатын талаптардан жастық-жыныстық құрылымына қарай салмағы бойынша 8,2-15,5%, жүн түсімі 8-12%, сойыс шығымы 3-5% артық.


    2012 жылы «Атырау бура» желісінің 2,5 жасар ұрғашы төлінің тірі салмағы 377,8 кг, дене өлшемдері 179,8-147,2-212,8-19,2 см, «Жапар бура» желісінің  2,5 жасар ұрғашы төлінің тірі салмағы 369,4 кг, дене өлшемдері 182,1-139,7-207,9-19,0 см болды.


Атырау зауыттық типі түйелерімен жүргізілетін селекциялық жұмыстардың негізгі бағыты ата-енесін гомогенді жұптау арқылы дене пішімі мен жүнділігін жақсарту, ата-енесін гетерогенді жұптау арқылы (етті-сүтті х етті-жүнді) сүттілігін арттыру болмақ. Осы әдіспен осы зауыттық типінің ішінен 2 желі: «Атырау бура» және «Жапар бура» желілері шығарылды.  


Қазақтың қос өркешті түйесі оңтүстікқазақстандық типінің созақ зауыттық типі. Буралары бірдей қоңыр түсті болып келеді, орташа тірі салмақтары 764,2±18,6 кг, жүн түсімі 14,4±0,4 кг, таза жүн шығымы 95,65±0,7%, өркеш аралық биіктігі 187,8±2,1 см, денесінің қиғаш ұзындығы 170,4±1,4 см, кеуде орамы 247,4±3,7 см, жіліншік орамы 26,1±0,2см, бонитировка класы элита (7 кесте).


«Тәліп-1» желісінің буралары бірдей қоңыр түсті болып келеді, орташа тірі салмақтары 772,5±11,9 кг, жүн түсімі 15,1±0,6 кг, таза жүн шығымы 93,7±1,2%, өркеш аралық биіктігі 187,3±2,7 см, денесінің қиғаш ұзындығы 167,6±1,1 см, кеуде орамы 254,5±2,9 см, жіліншік орамы 26,7±0,3 см, бонитировкалау класы элита.     


Созақ зауыттық типінің інгендерінің орташа тірі салмағы 605,1±8,9 кг,  жүн түсімі 6,2±0,3 кг, таза жүн шығымы  96,1±0,8%, жылдық сауыны 1668,0±24,8 кг, сүтінің майлылығы 5,5±0,06%, төлдеу индексі 46,1%, өркеш аралық биіктігі 176,8±2,4 см, денесінің қиғаш ұзындығы 156,7±1,5 см, кеуде орамы 235,9±3,8 см, жіліншік орамы 20,5±0,2 см (8 кесте).


 «Нұрбол бура 9»  желісінің буралары қоңыр түсті, орташа тірі салмақтары 755,9±25,1 кг, жүн түсімі 13,7±0,5 кг, таза жүн шығымы 93,6 ±0,9%, өркеш аралық биіктігі 188,2±1,7 см, денесінің қиғаш ұзындығы 173,1±1,6 см, кеуде орамы 240,2±5,2 см, жіліншік орамы 25,4±0,2 см, бонитировкалау класы элита.


7 кесте - Созақ зауыттық типі бураларының зоотехникалық сипаттамасы


 



















































































































 



              Көрсеткіштер



Зауыттық желіліер



Орташа



Тәліп бура



Нұрбол 9



1



Еркек боталарының саны, бас



2



5



7



2



Немерелерінің саны, бас



3



5



8



3



Шөберелерінің саны, бас



2



-



2



4



Шөпшектерінің саны, бас



3



-



3



5



Барлығы, бас



11



11



22



6



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



7



Тірі салмағы, кг



772,5±11,9



755,9±25,1



764,2±18,6



8



Жүн түсімі, кг



15,1±0,6



13,7±0,5



14,4±0,4



9



Таза жүн шығымы, %



93,7±1,2



93,6±0,9



95,65±0,7



10



Өркеш аралық биіктігі, см



187,3±2,7



188,2±1,7



187,8±2,1



11



Кеудесінің қиғаш ұзындығы, см



167,6±1,1



173,1±1,6



170,4±1,4



12



Кеуде орамы, см



254,5±2,9



240,2±5,2



247,4±3,7



13



Жіліншік орамы, см



26,7±0,3



25,4±0,2



26,1±0,2



14



Класы



элита



элита



элита



8 кесте - Созақ зауыттық типі інгендерінің зоотехникалық сипаттамасы


 




















































































































Көрсеткіштер



Зауыттық желіліер



Орташа



Тәліп бура



Нұрбол 9



1



Количество семейств



3



2



5



2



Количество голов



34



30



64



3



Түсі



Бурая



Бурая



Бурая



4



Тірі салмағы, кг



601,2±12,5



608,9±15,7



605,1±8,9



5



Жүн түсімі, кг



6,7±0,2



7,7±0,4



6,2±0,3



6



Таза жүн шығымы, %



95,0±1,2



97,2±1,2



96,1±0,8



7



Өркеш аралық биіктігі, см



176,4±2,4



177,2±2,1



176,8±2,4



8



Кеудесінің қиғаш ұзындығы, см



154,5±1,3



158,8±1,7



156,7±1,5



9



Кеуде орамы, см



236,3±5,1



235,4±3,1



235,9±3,8



10



Жіліншік орамы, см



20,6±0,1



20,5±0,1



20,5±0,2



11



Жылдық сауыны, кг



1589,6±25,3



1746,4±17,9



1668,0±24,8



12



Сүтінің майлылығы, %



5,5±0,08



5,5±0,05



5,5±0,06



13



Сүттілік индексі (коэффициенті)



2,6±0,3



2,9±0,4



2,8±0,4



14



Төлдеу индексі, %



46,3±0,7



45,9±0,9



46,1±0,6



 


«Тәліп бура 1» желісі інгендерінің орташа тірі салмағы 601,2±12,5 кг, жүн түсімі 6,7±0,2 кг, таза жүн шығымы  95%,  жылдық сауыны 1589,6±25,3  кг,  3-айлығындағы күндік сауыны 5,9±0,4 кг, сүтінің майлылығы 5,5 ±0,8%, төлдеу индексі 46,3%. дене өлшемдері 176,4-154,5-236,3-20,6 см.


«Нұрбол бура 9» желісі інгендерінің орташа тірі салмақтары 608,9 кг, жүн түсімі 7,7 кг, таза жүн шығымы 97,2%, дене өлшемдері 186,7-162,3-236,1-21,1 см, 3 айлығындағы күндік сауыны 6,7±0,4 кг, сүтінің майлылығы 5,5±0,08%. 


    2.2 Қазақ нары (қазақ аруанасы)


Қазақ нары (6 сурет) профессор Асылбек Баймұқановтың жасаған схемасы бойынша (7,8 суреттер) қазақтың қос өркешті түйесі мен түрікмен аруанасын будандастыру нәтижесінде шығарылған. Жалпы саны 3000 басқа жуық, аналықтары 1250 бас, 100% тазақанды түрінде өсіріледі. Аналықтарының орташа тірі салмақтары 570 кг, жүн түсімі 4,0  кг, дене өлшемдері: шоқтығының биіктігі 185 см, денесінің қиғаш ұзындығы 155 см, жылдық сауыны 3200 кг, сүтінің майлылығы 4,2%. Лөктерінің орташа тірі салмағы 820 кг, жүн түсімі 5,0 кг, шоқтығының биіктігі 195 см, денесінің қиғаш ұзындығы 165 см. Қазақ нарының негізгі бөлігі Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау және Атырау облыстарында шоғырланған.


Қазақ нарының «Достық» тұқымішілік типі. Қазақтың қос өркешті түйесінің інгенін түрікмен үлегімен бағытталған түраралық будандастырудың нәтижесінде бірінші ұрпақ – нармая алынған. Бұдан әрмен қарай нармаяны екі ұрпақ бойы түрікмен үлегімен шағылыстырып «сіңіріп» отырған. Осылай алынған түйелер Достық III F3 (93,75%d) ұрпақтары «өз ішінде»  өсірілді. Осы ұрпақ қазақ нарының тұқымішілік «Достық» типі деп аталынды.


Одан әрі осы алынған ұрпақтың ішінен тірі салмағы 400 кг, шоқтығының биіктігі 164 см, денесінің қиғаш ұзындығы 140 см, кеуде орамы 175 см, жіліншік орамы 17,0 см және жүн түсімі 2,0 кг-нан кем емес ұрғашы түйелер іріктеліп алынды. Іріктелген ұрғашы түйелер салмағы 520 кг, шоқтығының биіктігі 186 см, денесінің қиғаш ұзындығы 158 см, кеуде орамы 205 см, жіліншік орамы 21,0 см және жүн түсімі 4,8 кг, жүнінің таза шығымы 90,0%-дан кем емес үлектермен шағылыстырылды.


«Достық» тұқымішілік типінде «Қаламқас» және «Домбы» деп аталатын екі зауыттық типі бар (9 кесте).


9 кесте -  Қазақ нары «Достық» тұқымішілік типі үлектерінің зоотехникалық сипаттамасы


 
























































































Көрсеткіштер



Зауыттық желілер



Орташа



Қаламқас  



Домбы



1



Желі саны



2



2



4



2



Саны, бас



17



17



34



3



Түсі



Құм түстес



Құм түстес



Құм түстес



4



Тірілей салмағы, кг



578,1±9,4



618,9±13,7



598,5±12,4



5



Жүн түсімі, кг



4,95±0,1



5,05±0,1



5,0±0,1



6



Таза жүн шығымы, %



91,4±0,2



91,4±0,2



91,4±0,2



7



Шоқтығының биіктігі, см



187,1±1,2



191,1±1,6



189,1±1,3



8



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



157,8±0,7



157,5±1,2



157,7±0,7



9



Кеуде орамы, см



221,8±2,1



228,4±2,4



225,1±1,8



10



Жіліншік орамы, см



22,6±0,1



23,6±0,1



23,1±0,1



 


Қазақ нарының «Достық» тұқымішілік типіне кіретін «Қаламқас» зауыттық типі үлектерінің орташа тірі салмағы 578,1±9,4 кг, жүн түсімі 4,95±0,1 кг, таза жүн шығымы 91,4±0,2%, , шоқтығының биіктігі 187,1±1,2 см, денесінің қиғаш ұзындығы 157,8±0,7 см, кеуде орамы 221,8±2,1 см, жіліншік орамы 22,6±0,1 см, бірыңғай құм түстес болып сипатталады.  


 «Домбы» зауыттық типі үлектерінің орташа тірі салмағы 618,9±13,7 кг, жүн түсімі 5,05±0,1 кг, таза жүн шығымы 91,4±0,2%, , шоқтығының биіктігі 191,1±1,6 см, денесінің қиғаш ұзындығы 157,5±1,2 см, кеуде орамы 228,4±2,4 см, жіліншік орамы 23,6±0,1 см, бірыңғай құм түстес болып келеді.  


«Достық» тұқымішілік типінің үлектерінің орташа тірілей салмағы 598,5±12,4 кг, жүн түсімі 5,0±0,1 кг, таза жүн шығымы 91,4±0,2%, шоқтығының биіктігі 189,1±1,3 см,  денесінің қиғаш ұзындығы 157,7±0,7 см, кеуде орамы 225,1±1,8 см, жіліншік орамы 23,1±0,1 см, біртекті құм түстес болады. Қазақ нарының үлектерінде кекіл болмайды, «галифесі» қысқа жүнді болып келеді.


Аналықтарының орташа тірі салмақтары 552,6±21,9 кг, жүн түсімі 3,9±0,08 кг, таза жүн шығымы 92,0±0,3%, шоқтығының биіктігі 186,3±1,5 см, денесінің қиғаш өлшемі 156,3±0,8 см, кеуде орамы 220,5±2,2 см, жіліншік орамы 19,5±0,07 см, жылдық сауыны 3648,5±35,9 кг, сүтінің майлылығы 4,3±0,1%, төлдеу индексі 47,8±0,7%, біртекті құм түстес болады (10 кесте).


10 кесте -  Қазақ нары «Достық» тұқымішілік типі аналықтарының зоотехникалық сипаттамасы


 












































































































 



Белгілері



Зауыттық типтер



Қаламқас



Домбы



Барлығы



1



Аналық желілер саны



4



4



8



2



Тікелей ұрпақтарының саны, бас



34



41



75



3



Түсі



Құм түстес



Құм түстес



Құм түстес



4



Тірі салмағы, кг



530,1±11,9



575,0±12,4



552,6±21,9



5



Жүн түсімі, кг



3,9±0,1



3,8±0,1



3,9±0,08



6



Таза жүн шығымы, %



91,0±0,2



93,0±0,3



92,0±0,3



7



Шоқтығының биіктігі, см



183,5±1,7



189,0±1,9



186,3±1,5



8



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



154,0±0,8



158,0±0,5



156,3±0,8



9



Кеуде орамы, см



222,0±2,5



219,0±2,1



220,5±2,2



10



Жіліншік орамы, см



19,5±0,02



19,5±0,2



19,5±0,07



11



Жылдық сауын, кг



3437,0±29,2



3860,8±52,1



3648,5±35,9



12



Сүтінің майлылығы, %



4,2±0,09



4,4±0,09



4,3±0,1



13



Төлдеу индексі, %



47,5±0,5



48,0±1,3



47,8±0,7



 


 «Қаламқас» зауыттық желісі аналықтары былай сипатталады: орташа тірі салмақтары 530,1±11,9 кг, жүн түсімі 3,9±0,1 кг, жүнінің таза шығымы 91,0±0,2%, шоқтығының биіктігі 183,5±1,7 см, денесінің қиғаш ұзындығы 154,0±0,8 см, кеуде орамы 222,0±2,5 см, жіліншік орамы 19,5±0,02 см, жылдық сауыны 3437,0±29,2 кг, сүтінің майлылығы 4,2±0,209%, төлдеу индексі 47,5%  (12 кесте).


 «Домбы» зауыттық желісі аналықтарының орташа тірі салмақтары: 575,0±12,4 кг, жүн түсімі 3,8±0,1 кг, жүнінің таза шығымы 93,0±0,3%, шоқтығының биіктігі 189,0±1,9 см, денесінің қиғаш ұзындығы 158,0±0,5 см, кеуде орамы 219,0±2,1 см, жіліншік орамы 19,5±0,2 см, жылдық сауыны 3860,8±52,1 кг,сүтінің майлылығы 4,4%, төлдеу индексі 48,0%, біртекті құм түстес.


Қазақ нарының «Құрт IV» тұқымішілік типі (адай тұқымішілік типі). Қазақ нарының бұл тұқымішілік типі «Курт IV» (96,875% d) ең көп тараған түр, «инермая» аталатын бірінші будан ұрпақты әрмен қарай түрікмен үлектерімен үш ұрпақ бойы сіңіре будандастыру арқылы алынған.


Түйенің жоғары сүттілік көрсеткіштері мен тірі салмағын бекіту үшін ҚР №13740 патенті бойынша іріктеу жұмыстары жүргізілді. Бұл жерде тұмса туған аналықтардың ішінен желіндерінің төрт бөлігі де тостаған тәріздес болып келетін және үрпілері тіке төмен қарай орналасқандары іріктеліп алынды. Аналықтардың тірілей салмақтары 525 кг-нан кем емес. Осы аналықтардың 85-90 күнге дейінгі боталарының қоңдылығы анықталды. Осы аналықтардың ішінен боталарының қоңдылығы жоғары және дене бітімі дұрыс дамыған боталары бар аналықтар ғана қалдырылды. Бұл тәсіл қазақ нарының ішінен сүттілігі жоғары аналықтарды дұрыс анықтауға және оларды селекциялық іріктеуге мүмкіндік берді. 


Одан әрі қарай, яғни екінші сауын кезеңінде қазақ нарларының сүттілігін арттыра түсу үшін сауын мерзімінің толықтық дәрежесі бойынша қосымша іріктеулер жүргізілді. Сауын мерзімінің толықтық дәрежесі 90% кем емес аналықтар мен аналарының сауын мерзімінің толықтық дәрежесі 100% кем емес үлектерден соңғы рет селекциялық табын іріктелді. Бұл қазақ нарларының адай тұқымішілік типі бойынша аналықтарының сауын мерзімінің толықтық дәрежесі 91,5%-дан (Байдара аналық желісі) 133,9%-ға дейін жететін (Байтұр аналық желісі) селекциялық табындар жасақтауға мүмкіндік берді. Сүттілік коэффициенті Байтұр аналық желісінде 3,6 бірлік болса, Құрт-IV аналықтарында 5,6 бірлікке дейін жетті. 


Адай тұқымішілік типі аналықтарының белсенді сауын мерзімі 300 күн. Сауын мерзімінің үшінші айында бір күндік орташа сауыны 8,7 кг-нан 11,2 кг-ға дейін барады.


Алғашқы сауын мерзімінде сүтінің майлылығы 4,2-4,5%, ақуызы 3,95% болса, екінші және үшінші мерзімдерінде майлылық 4,7%-ке, ал ақуыз  3,2-3,7% дейін төмендеулер байқалады.


 Қазақ нарының адай тұқымішілік типінің ішінде «Түпқараған» және «Қаражамбас» аталатын екі зауыттық типі шығарылған (11 кесте).


Адай тұқымішілік типі үлектерінің орташа тірі салмақтары 691,1 кг, жүн түсімі 5,3 кг, таза жүн шығымы 92,5%, шоқтығының биіктігі 193,0 см, кеудесінің қиғаш ұзындығы 162,8 см, кеуде орамы 226,6 см, жіліншік орамы 23,8см, түсі қоңыр, аналарының жылдық сауыны 3347,8 кг, сүтінің майлылығы 4,0%. Қазақ нарының барлық үлектерінде кекіл мен «галифе» болмайды.


 


11 кесте -  Қазақ нары «Адай» тұқымішілік типі үлектерінің зоотехникалық сипаттамасы


 













































































































Көрсеткіштері



Зауыттық типтер



Орташа



Түпқараған



Қаражамбас



1



Желілер саны



2



2



4



2



Саны, бас



14



18



31



2



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



3



Тірі салмағы, кг



660,0±11,9



722,1±14,6



691,1±17,9



4



Жүн түсімі, кг



5,2±0,2



5,5±0,3



5,3±0,2



5



Таза жүн шығымы, %



92,8±0,3



92,1±0,3



92,5±0,2



6



Шоқтығының биіктігі, см



190,7±1,6



195,3±1,8



193,0±2,1



7



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



158,8±1,2



166,7±1,4



162,8±1,3



8



Кеуде орамы, см



223,5±3,7



229,7±3,3



226,6±3,2



9



Жіліншік орамы, см



23,8±0,12



23,8±0,11



23,8±0,1



10



Класы



элита



элита



элита



11



Жылдық сауыны, кг (анасы бойынша)



3221,4±47,2



3474,1±19,8



3347,8±25,3



12



Сүтінің майлылығы, %



3,9±0,05



4,0±0,06



4,0±0,05



 


Аналықтарының орташа тірі салмақтары 585,2±19,3 кг,  жүн түсімі 3,9 кг, жүннің таза шығымы 93,3%, шоқтығының биіктігі 186,8 см, денесінің қиғаш ұзындығы 160,7 см, кеуде орамы 222,0 см, жіліншік орамы 20,8 см, жылдық сауыны 3382,0 кг, сүтінің майлылығы 4,2%  (12 кесте). 


«Түпқараған» зауыттық типінің аналықтарының орташа тірі салмақтары 575,5±18,1 кг,  жүн түсімі 3,7±0,1 кг, жүннің таза шығымы 93,4±0,2%, шоқтығының биіктігі 184,6±1,6 см, денесінің қиғаш ұзындығы 160,4±1,2 см, кеуде орамы 220,1±2,5 см, жіліншік орамы 20,8±0,2 см, жылдық сауыны 3293,3±32,6 кг сүтінің майлылығы 4,2±0,2%.


«Қаражамбас» зауыттық типінің аналықтарының орташа тірі салмақтары 594,9±13,7 кг, жүн түсімі 4,0±0,06 кг, жүннің таза шығымы 93,3±0,1%, шоқтығының биіктігі 189,0±1,4 см, денесінің қиғаш ұзындығы 161,4±1,1 см, кеуде орамы 224,0±2,1 см,, жіліншік орамы 21,3±0,1 см, жылдық сауыны 3470,6±38,5  кг сүтінің майлылығы 4,3±0,1%.


12 кесте -  Қазақ нары «Адай» тұқымішілік типі аналықтарының зоотехникалық сипаттамасы


 












































































































 



Көрсеткіштері



Зауыттық типтер



Түпқараған



Қаражамбас



Барлығы



1



Аналық желілер саны



6



4



10



2



Тікелей ұрпақтарының саны, бас



48



32



80



3



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



4



Тірі салмағы , кг



575,5±18,1



594,9±13,7



585,2±19,3



5



Жүн түсімі, кг



3,7±0,1



4,0±0,06



3,9±0,09



6



Таза жүн шығымы, %



93,4±0,2



93,3±0,1



93,3±0,1



7



Шоқтығының биіктігі, см



184,6±1,6



189,0±1,4



186,8±1,2



8



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



160,4±1,2



161,4±1,1



160,7±1,3



9



Кеуде орамы, см



220,1±2,5



224,0±2,1



222,0±2,3



10



Жіліншік орамы, см



20,8±0,2



21,3±0,1



21,1±0,1



11



Класы



элита



элита



элита



12



Жылдық сауыны, кг



3293,3±32,6



3470,6±38,5



3382,0±28,4



13



Сүтінің майлылығы, %



4,2±0,2



4,3±0,1



4,2±0,1



2.3 Түрікмен аруанасы


 Жалпы саны 140 000 бас, аналықтарының саны 68 000. Аналықтары түгел тазақанды түрінде өсіріледі. Тазақанды өсіруге пайдаланылатын еркектерінің саны 3 000 бастай. Түрікмен аруанасының Қазақстанда 40 000, Өзбекстанда 20 000-дайы бар.


Түрікмен аруанасы тұқымының тұқымішілік төрт типі бар: Сакарчага сүтті-етті типі – ересек түйелерде шоқтығының биіктігі 188 см, орташа тірі салмағы 720 кг, 12  ай мерзімдегі сауыны 3500 л, сүтінің орташа майлылығы 3,5% (13,14 кестелер);  Ербент сүтті типі (9 сурет) -  ересек түйелерде шоқтығының биіктігі 178 см, орташа тірі салмағы 610 кг, 12  ай мерзімдегі сауыны 4400 кг сүтінің орташа майлылығы 3,3 % (15,16 кестелер); Иран етті-сүтті типі – ересек еркектерінің шоқтық биіктігі 185 см, ұрғашыларынікі 178 см. Еркектерінің орташа тірі салмағы мен жүн түсімі 650 кг және 4,0 кг, ұрғашыларынікі тиісінше 550 кг және 2,8 кг. Жылдық сауыны 3200 кг, майлылығы 3,3% болады; тұқымішілік етті-сүтті қазақы тип (10 сурет) шоқтығының биіктігі: еркектерінікі 185 (175-195) см, ұрғашыларынікі 180 (170-190) см. Еркектерінің тірі салмағы 750 кг (600-900 кг), ұрғашыларынікі 580 кг (550-680 кг).


Түрікмен аруанасының маңғыстау зауыттық типі. «Теклі үлек» желісінің үлектерінің орташа тірі салмағы 675,0±32,2 кг, жүн түсімі 5,6±0,2 кг, таза жүн шығымы 92,0±0,5%, дене өлшемдері 211,3-169,4-231,6-24,9 см (13 кесте).


13 кесте - Түрікмен аруанасы маңғыстау зауыттық типі үлектерінің зоотехникалық сипаттамасы


 































































































Көрсеткіштер



желілер



Орташа



Текелі-үлек



Жаңа-үлек 1



1



Саны, бас



7



5



12



2



Түсі



Құм түстес, қоңыр



Құм түстес, қоңыр



Құм түстес, қоңыр



3



Тірі салмағы , кг



675,0±32,2



670,8±27,4



672,8±23,7



4



Жүн түсімі, кг



5,6±0,2



4,96±0,08



5,3±0,1



5



Таза жүн шығымы, %



92,0±0,5



89,6±1,4



90,8±0,9



6



Шоқтығының биіктігі, см



211,3±3,4



201,4±2,6



206,3±2,3



7



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



169,4±1,8



170,0±1,5



169,7±1,3



8



Кеуде орамы, см



231,6±2,7



225,8±1,2



228,7±1,7



9



Жіліншік орамы, см



24,9±0,1



23,7±0,2



228,7±1,7



10



Класы



элита



элита



элита



11



Жылдық сауыны, кг (анасы бойынша)



3489,2±53,9



3618,4±62,3



3553,8±46,2



 


 «Жаңа үлек 1» желісінің үлектерінің орташа тірі салмағы 670,8±27,4 кг, жүн түсімі 4,96±0,08 кг, жүннің таза шығымы 89,6±1,4%, дене өлшемдері 201,4-170,0-225,8-23,7 см болып келеді.


Түрікмен аруанасы маңғыстау зауыттық типі үлектерінің орташа тірі салмағы 672,8±23,7 кг, жүн түсімі 5,3±0,1 кг, жүннің таза шығымы 90,8±0,9 %, шоқтығының биіктігі 206,3±2,3 см, денесінің қиғаш ұзындығы 169,7±1,3 см, кеуде орамы 228,7±1,7 см, жіліншік орамы 23,7 см, анасының жылдық сауыны 3553,8±46,2 кг.


Маңғыстау зауыттық типі аналықтарының орташа тірі салмақтары 543,9±16,2 кг, жүн түсімі 3,6±0,2 кг, жүннің таза шығымы 91,9±1,1%, шоқтығының биіктігі 186,6±1,9 см, денесінің қиғаш ұзындығы 159,6±1,3 см, кеуде орамы 217,0±3,2 см, жіліншік орамы 19,5±0,2 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,8±0,4 кг, сүтінің майлылығы 3,56±0,09% (14 кесте).


№ 1 «Ұзынқас» аналық желісінің негізін салушы «Ұзынқас аруана»  1985 жылы туылған, «Қашаған үлектің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 550 кг, жүн түсімі 3,5  кг, жүіннің таза шығымы 90%, дене өлшемдері 188-153-208-19,0 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 17 кг, сүтінің майлылығы 3,3%, түсі қоңыр.


 


14 кесте. Түрікмен аруанасы маңғыстау зауыттық типі аналықтарының зоотехникалық сипаттамасы


 






























































































 



Белгілері



Желілер



Ұзынқас



Жалғыз



Құмкент



1



Саны, бас



20



20



15



2



Түсі



Қоңыр



Құм түстес



Құм түстес



3



Тірі салмағы , кг



555,8±16,1



597,4±12,6



565,4±19,2



4



Жүн түсімі, кг



3,7±0,1



3,8±0,2



3,8±0,2



5



Таза жүн шығымы, %



91,5±1,4



91,5±1,7



91,3±1,2



6



Шоқтығының биіктігі, см



189,5±2,8



184,7±2,1



188,3±1,9



7



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



155,4±1,8



163,2±2,3



163,7±1,4



8



Кеуде орамы, см



215,4±4,3



219,1±3,9



219,4±3,9



9



Жіліншік орамы, см



19,2±0,2



19,6±0,2



19,9±0,3



10



3,4 айлығындағы орташа күндік сүті,кг



14,2±0,4



14,1±0,5



13,8±0,6



11



Сүтінің майлылығы, %



3,5±0,1



3,5±0,2



3,4±0,2



  14-кестенің жалғасы































































































Белгілері



Желілер



Қызыл



Қараша



Қарлыгаш



1



Саны, бас



15



12



12



2



Түсі



Қоңыр



Қоңыр



Қоңыр



3



Тірі салмағы , кг



554,2±15,8



523,8±11,8



513,6±14,6



4



Жүн түсімі, кг



3,7±0,2



3,5±0,2



3,6±0,3



5



Таза жүн шығымы, %



91,4±1,6



92,2±0,8



91,8±0,7



6



Шоқтығының биіктігі, см



188,1±2,7



185,7±1,4



186,1±1,2



7



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



162,6±1,8



158,4±0,9



157,2±0,6



8



Кеуде орамы, см



214,9±4,2



216,1±2,6



217,6±2,1



9



Жіліншік орамы, см



20,1±0,2



19,4±0,1



19,2±0,1



10



3,4 айлығындағы орташа күндік сүті,кг



15,2±0,4



12,5±0,6



12,8±0,3



11



Сүтінің майлылығы, %



3,4±0,1



3,7±0,05



3,8±0,07



14-кестенің жалғасы
































































































Белгілері



Желілер



Барлығы



Нәзік



Рәзия



8



1



Саны, бас



11



11



116



2



Түсі



Құм түстес



Құм түстес



Құм түстес,



3



Тірі салмағы , кг



522,8±9,6



518,3±7,3



543,9±16,2



4



Жүн түсімі, кг



3,2±0,2



3,2±0,1



3,6±0,2



5



Таза жүн шығымы, %



92,5±0,7



92,7±0,8



91,9±1,1



6



Шоқтығының биіктігі, см



185,1±1,5



185,4±1,3



186,6±1,9



7



Денесінің қиғаш ұзындығы, см



158,1±1,2



158,1±1,4



159,6±1,3



8



Кеуде орамы, см



218,5±2,6



214,7±3,1



217,0±3,2



9



Жіліншік орамы, см



19,6±0,2



19,3±0,1



19,5±0,2



10



3,4 айлығындағы орташа күндік сүті,кг



14,2±0,5



13,8±0,3



13,8±0,4



11



Сүтінің майлылығы, %



3,6±0,06



3,6±0,05



3,56±0,09



 


№1 «Ұзынқас» және «Жаңатаң - үлек 1» желісінің аналықтары орташа тірі салмақтары 555,8 кг, жүн түсімі 3,7 кг, жүннің таза шығымы 91,5%, дене өлшемдері 189,5-155,4-215,4-19,2 см, үш, төрт айлығындағы күндік орташа сүті 14,2 кг, майлылығы 3,5%, түсі біркелкі қоңыр болып келеді.


№3 «Құмкент» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Құмкент   аруана»  1990 жылы туылған, «Атырау үлектің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 555 кг, жүн түсімі 3,5  кг, жүннің таза шығымы 90%, дене өлшемдері 185-161-215-19,5 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,5 кг, сүтінің майлылығы 3,3%, құм түстес.


Желі аналықтарының орташа тірі салмағы 565,4 кг, жүн түсімі 3,8 кг, жүннің таза шығымы 91,3%, дене өлшемдері 188,3-163,7 -219,4-19,9 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,8 кг, сүтінің майлылығы 3,4%, біркелкі құм түстес.


№4 «Қызыл» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Қызыл аруана»  1990 жылы туылған, «Заря үлек 83-тің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 543 кг, жүн түсімі 3,5  кг, жүннің таза шығымы 90%, дене өлшемдері 185-161-208-19,5 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 15,5 кг, сүтінің майлылығы 3,3%, түсі қоңыр.


№4 «Қызыл» желісі аналықтарының  орташа тірі салмағы 554,2 кг,жүн түсімі 3,7 кг, жүннің таза шығымы 91,4%, дене өлшемдері 188,1-162,6-214,9-20,1 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 15,2 кг, сүтінің майлылығы 3,4%, түстері біркелкі қоңыр.


№5 «Қараша» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Қараша  аруана»  1986 жылы туылған, «Текелі үлек 1-дің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 515 кг, жүн түсімі 3,1  кг, жүннің таза шығымы 90%, дене өлшемдері 183-156-212-19,0 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,2 кг, сүтінің майлылығы 3,5%, түстері қоңыр болып келеді.


«Қараша» желісі аналықтарының орташа тірі салмағы 523,8 кг, жүн түсімі 3,5 кг, жүннің таза шығымы 92,2%, дене өлшемдері 185,7-158,4 -216,1-19,4 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 12,5 кг, сүтінің майлылығы 3,7%, түстері қоңыр.


№6 «Қарлығаш» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Қарлығаш   аруана»  1987 жылы туылған, «Текелі үлек 1-дің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 517 кг, жүн түсімі 3,3  кг, жүннің таза шығымы 91%, дене өлшемдері 184-156-215-19,0 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,5 кг, сүтінің майлылығы 3,5%, түстері қоңыр.


«Қарлығаш» желісі аналықтарының орташа тірі салмағы 513,6 кг, жүн түсімі 3,6 кг, жүннің таза шығымы 91,8%, дене өлшемдері 186,1-157,2-217,6-19,2 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 12,8 кг, сүтінің майлылығы 3,8%, түстері біркелкі қоңыр.


№7 «Нәзік» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Нәзік  аруана»  1988 жылы туылған, «Жаңа үлек 1-дің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 518 кг, жүн түсімі 3,1  кг, жүннің таза шығымы 91%, дене өлшемдері 184-157-217-19,5 см, үшінші және төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,5 кг, сүтінің майлылығы 3,6%, құм түстес.


«Нәзік» желісі аналықтарының орташа тірі салмағы 522,8 кг, жүн түсімі 3,2 кг, жүннің таза шығымы 92,5%, дене өлшемдері 185,1-158,1-218,5-19,6 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 14,2 кг, сүтінің майлылығы 3,6%, біркелкі құм түстес.


№8 «Рәзия» аналық желісі. Желінің негізін салушы «Рәзия  аруана»  1988 жылы туылған, «Жаңа үлек 1-дің» ұрғашы ботасы, тірі салмағы 515 кг, жүн түсімі 3,1  кг, жүннің таза шығымы 91%, дене өлшемдері 184-157-217-19,5 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,2 кг, сүтінің майлылығы 3,6%, құм түстес.


«Нәзік» желісі аналықтарының орташа тірі салмағы 518,3 кг, жүн түсімі 3,2 кг,  жүннің таза шығымы 92,7%, дене өлшемдері 185,4-158,1-214,7-19,3 см, төртінші айлығындағы күндік орташа сауыны 13,8 кг, сүтінің майлылығы 3,6%, біркелкі құм түстес.


3 ТАРАУ


ТҮЙЕЛЕРГЕ СЕЛЕКЦИЯ ЖҮРГІЗУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ӨСІРУ ӘДІСТЕРІ


 Түйе шаруашылығында іріктеу мен сұрыптау жұмыстары малды асылдандыруда ең негізгі шаралардың бірі болып есептеледі. Қазіргі кезде бұл жұмыстар (іріктеу мен сұрыптау) «Түйелерге бонитировка жасау» нұсқауының талаптарына сай жүргізіледі. Қазақтың қос өркешті түйесі мен түрікмен аруанасының селекциясы дене бітімі шымыр, дене тұрқы ерекше, сауын көрсеткіштері жоғары, сонымен қатар тұқым қуалау сапалары жоғары малдарды көбейтуге бағытталған.


 3.1 Түйелерді іріктеу


Іріктеу. Іріктеудің негізгі міндеті – түйелердің шаруашылық-пайдалы белгілерін үнемі жақсартып отыру. Бұл малды белгілі бір бағыт бойынша көбейту және тегі, дене тұрқы, желінінің морфо-функционалды ерекшеліктері,  аталықтары мен аналықтарының ұрпақ сапасы бойынша жоғары көрсеткішті малды кеңінен пайдалану, сонымен қатар талаптарға сай келмейтін малды уақтылы жарамсызға шығарып отыру болып табылады.


Желін пішіні мен морфо-функционалды ерекшеліктері бойынша Іріктеу жұмысының тиімді жүргізілуіне ықпал ететін ең маңыздысы мәселе - малдың сапасына қойылатын талап, іріктелініп отырған белгінің гендік өзгергіштігі мен жеткілікті тұқым қуалаушылығы болып табылады.


Түйелерді алдымен фенотипі бойынша іріктейді (типтілігі, дене өлшемдері, дене тұрқы, жұмыс қабілеті, тірі салмағы, жүн түсімі), олардың асылтұқымдық мақсатын белгілейді, осыдан кейін барып оларға ұрпағының сапасы бойынша баға беріледі.


Асыл тұқымды түйелерді өндіретін құрамға іріктеп алу белгілер кешені бойынша жүргізіледі. Оларға шыққан тегі мен типтілігі, дене тұрқы мен дене бітімі, дене өлшемдері, жасы, ұрпақ сапасы, жүн түсімі, сүттілігі т.с.с. жатады.


Шыққан тегі мен типтілігі бойынша іріктеу. Шыққан тегі бойынша іріктеудің негізгі міндеті – тұқымның (қазақтың қос өркешті түйесі, түрікмен аруанасы) тазалығын және жоғары өнімді малдардың дене тұрқының ерекшеліктерін сақтау.


Бураларды (үлектерді) тегі бойынша бағалағанда олардың аналарының фентипті және генотипті сапалары ерекше ескеріледі.  Бураларды (үлектерді) келеге салу үшін іріктеген кезде олардың жоғары текті, төлдегіштігі мен сүттілігі жоғары аналықтардан туғандығы ескерілгені жөн. 


Дене тұрқы мен дене бітімінің типі бойынша іріктеу. Түйелерді дене тұрқы бойынша іріктеу олардың шаруашылықта қалыптасқан типтерін жетілдіруге бағытталады. Дене тұрқы малдың желінінің, денесінің әрбір  мүшелерінің дамуына қарай бағаланады және олардың кемшіліктері мен жақсы жақтары аталып көрсетіледі.


Дене өлшемдері бойынша іріктеу.  Дене өлшемдері малдың типтілігін, дене бітімінің шымырлығын және жалпы дамуының көрсеткіші болып табылады. Түйенің әр тұқымы өздерінің дене өлшемдерінің және  дене бітімі индекстерінің айырмасымен ерекшеленеді. Өндіруші құрамға іріктеліп алынатын түйелердің дене өлшемдері элита және 1 класқа қойылатын талаптарға сай болуы керек. Тектілігі жоғары, дене тұрқы керемет, сонымен қатар 180, 210 және 270 күн бойы жоғары сапалы сүт берген түйелер (әсіресе аналықтар) дене өлшемдерінің кемшін тұстарына қарамай іріктеліп алынуы мүмкін.


Ұрпағының сапасына қарай іріктеу. Түйелерді ұрпағының сапасына қарай іріктеу - әрбір шаруашылықтағы (фермадағы) мал тұқымын асылдандыру жұмыстарының негізгі бөлігі.


Бураларды ұрпағының сапасына қарай іріктеу селекция жүргізілетін белгілерді жақсартуды фенотип бойынша іріктеуге қарағанда қарқынды түрде қамтамасыз ете алады. Дегенмен малды фенотипімен қатар генотипі бойынша іріктеген жағдайда оның селекцияның тиімділігі арта түседі.


Малды жасына қарай іріктеу.  Малдың жасы – оның төлдегіштігіне, өнімділігіне, шаруашылық-өндірістік пайдалы жақтарына әсер ететін маңызды биологиялық көрсеткіштің бірі. Жасының ұлғаюына байланысты түйелердің тұқымқуалағыштық, қуаттылық қасиеттері өзгереді, кәрі түйелердің тұқым қуалаушылық қасиеттері төмендей бастайды.


Ұрғашы жас төлдерді сақа аналықтармен бір табында ұстау жасы бойынша іріктеудің сәтті үйлестігі болып есептеледі, бір табында кәрі аналықтар мен ұрғашы жас төлдерді ұстауға қатаң тыйым салынады.


Сүттілігі бойынша іріктеу. Түйенің сүттілігінің бірінші белгісі оның желінінің жақсы жетілуі мен сауын мерзімінің толықтық дәрежесі болып табылады. Сүттілігі бойынша іріктеудің ең негізгі әдісі тексеру сауыны болып есептеледі.


Жүн өнімділігі бойынша іріктеу. Іріктеу нақты қырқылған жүннің мөлшеріне қарай жүргізіледі (бұған түлеген жүн қоса есептеледі).


Көбею қабілеттілігі бойынша іріктеу. Малды өз төлінен көбейту мақсатында екі жылда бір төл беретін аналықтар іріктеледі.


Цитогенетикалық көрсеткіштері бойынша іріктеу. Түйелерді селекциялық табында көбейту үшін буралар (үлектер) мен аналықтарды цитогенетикалық аттестацияның көрсеткіштері бойынша іріктейді. Цитогенетикалық аттестациядан өткен болып оңтайлы кариологиялық мөлшерге (қазақтың қос өркешті түйесі, түрікмен аруанасы және қазақ нары тұқымдарына қойылатын) сәйкес келетін, өнімділігі мен көбею қабілеттілігіне теріс әсер ететін хромосомдық мутациялары жоқ дарақтар (особи) есептелінеді.  


Жүргізілген цитогенетикалық зерттеулерді, малдың өнімділігі мен көбею қабілетін негізге ала отырып асыл тұқымды түйелерді іріктеудің оңтайлы мөлшері жасалды (15 кесте).


Тазақанды түйелерді кариологиялық мөлшері бойынша іріктеу оның интерьері мен асылтұқымдық құндылықтарын тірі кезінде бағалаудың ең тиімді әдісі. Бекітілген кариологиялық мөлшер сүтті түйелерді іріктеп алудағы селекциялық-генетикалық параметрден ауытқу мүмкіндігін азайтатын көрсеткіш болады.


15 кесте - Асыл тұқымды түйелерге арналған оңтайлы кариологиялық мөлшер


 







































Метафазалық  пластинкалардың


жиілігі



Тұқымдар



Қазақтың қос өркешті түйесі



Түрікмен аруанасы



Қазақ нары (Күрт –I V)



2n=74



85,3



84,0



85,8



анеуплоидты



12,4



12,2



10,9



полиплоидты



1,0



1,4



1,6



Хромосомдық ауытқулар



1,3



2,4



1,7



Қазақтың қос өркешті түйесін өсіргенде центромердегі үзілу жиілігі 1,0%-ға тең болатын хромосом аберрациясын иеленуші, сондықтан көбею қабілеті төмендеген малдарды жарамсыздыққа шығарып отыру қажет. Бураларды (үлектерді) іріктегенде анеуплоидты жасушалардың жиілігі 11,0%-дан, полиплоидты және ауытқулары (аномалия) бар жасушалардың жиілігі 1,0%-дан аспағаны жөн.


Түйелерді кариологиялық мөлшері бойынша цитогенетикалық зерттеулерді есепке ала отырып асылтұқымды табынға іріктеген кезде олардың кариотиптерінде гендік немесе хромосомдық бұзылулары бар метафазалық пластинкалардың жиілеп кетуінен сақтану керек.  


3.2 Түйелерді сұрыптау (жұптау)


 Сұрыптау деп өздерінің ата-анасының ерекшеліктерін бойына қабылдаған қалаулы типтегі ұрпақ алу мақсатында ата-аналар жұбын таңдауды айтады.


Сұрыптаудың басты мақсаты келесі және одан кейінгі ұрпақтарда тұқымдық және өнімділік қасиеті жоғары мал алу. Түйе шаруашылығында жеке түрде (индивид) және топты түрде сұрыптаулар жүргізіледі.


Түйелердің типін, дене тұрқы мен бітімдерін жетілдіргенде біртекті және сонымен қатар әртекті сұрыптаулар пайдаланылуы мүмкін.


Жұптау тұқымның құрамын, тұқымішілік типті, желілерді жаңа пайдалы қасиеттермен байыта түседі. Малды жұптаған кезде іріктеуде пайдаланылатын көрсеткіштер қолданылады, яғни дене тұрқы, дене бітімі, т.с.с.


  Қазақтың қос өркешті түйесі, түрікмен аруанасы мен қазақ нарына селекциялық жұмыстар жүргізгенде жұптаудың төмендегідей түрлерін қолдану ұсынылады:


1) Туыстық (инбридинг) – белгілі жәрежеде туыстық қатысы бар ата-аналарды жұптау;


2) Туыстық емес (аутбридинг) – туыстық қатысы жоқ ата-аналарды жұптау, бұл белгілі бір кемшіліктерді түзеу үшін қолданылады;


3) Жеке түрде – белгілі бір аналыққа белгілі бір бураны (үлекті) бекіту;


4) Топты түрде – бір топ аналыққа бір бураны (үлекті) бекіту.


Жеке сұрыптау – асыл тұқымды мал шаруашылықтарында селекциялық топтағы аналықтарға қолданылады. Жеке сұрыптауда мынандай нұсқауларды басшылыққа алу керек:


- элита және 1-класты аналыққа элита класты бураны тағайындайды, бұл жағдайда ұрпақ әкесінің де, анасының да бағалы қасиеттерін өз бойына қабылдайды.


- Бір немесе бірнеше аса бағалы қасиеттері бар (тірі салмағы, сүттілігі немесе жүнділігі жоғары) 2-класты аналыққа оның кемшін белгілерін түзеу мақсатында сол белгілері бойынша жоғары көрсеткішке ие элита класты бура (үлек) тағайындалады. 


Топты сұрыптау – пайдаланылмалы табындарда қолданылады. Класы мен жасы бойынша топтастырылған аналықтарға көп көлемдегі тауарлы өнім алу үшін сол типті бураны бекітеді.


3.3  Түйелерді өсіру әдістері


Мал өсіру әдісі деп түйелерді шағылыстыру үшін іріктеу мен сұрыптау жұмыстарының жүйесін айтады. Ол қолдағы мал тұқымын жетілдіруге, өнімділігі бойынша жергілікті жердің ауа-райы мен мал азығына жақсы бейімделген қалаулы типтерді алуға және жаңадан тұқымдар шығаруға бағытталады. 


Малды өсірудің екі түрі қалыптасқан: 1) тұқым ішіндегі малдарды шағылыстыру; 2) түрлі тұқымдағы малдарды немесе будандарды шағылыстыру.


Тазақанды өсіру – қазақтың қос өркешті түйесін өсірудегі негізгі әдіс болып табылады. Туыстық өсіру (инбридинг) – туыстық қатысы бар малдарды шағылыстыру және туыстық емес (аутбридинг) - өзара туыстық қатысы жоқ малдарды шағылыстыру болып бөлінеді.


Туыстық өсіру. Туыстық қатысы бірнеше ұрпақтан аспаған малдарды шағылыстырудың бұл түрі қазіргі селекцияда ин-энд-инбридинг аталып жүр. Жақын қан араласуы (жақын туыстарды шағылыстыру) немесе клозебридинг түйе өсіруде қолданылмайды. Инбридинг аса құнды малдардың жақсы белгілерін келесі ұрпаққа беру үшін қолданылады. Түйе өсіруде тығыз (I x II), жақын (II x II, II x II, IIIxIII) инбридинг қолданылмайды. Қазақтың және қалмақтың қос өркешті түйелерін жақсарту үшін кейде орташа инбридинг (III x V, IV x V, VxIV, VxV дәрежеде) қолдануға болады. Сұрыптаудың негізгі моделі болып есептелетін бұл орташа инбридингтің құндылығы алынған ұрпақтың ата-анасына гендік ұқсастығының жоғары болуында. Орташа туыстық шағылыстыру қазақтың қос өркешті түйесін аталық, аналық желілер бойынша өсіргенде кең қолданылады. Ол гендік тұрғыдан біртекті мал топтарын жасақтауға мүмкіндік береді. Әсіресе әр түрлі ауа-райы мен азықтандыру жағдайында өсірілген малдарды шағылыстырғанда орташа инбридингті пайдалану сәтті болып шығады. Орташа туыстық шағылыстыру сүт бағытындағы қазақтың қос өркешті түйесін, қалмақ түйесінің етті-сүтті типін шығаруда пайдаланылды.


Туыстық емес өсіру (аутбридинг). Түйені инбридингпен қатар аутбридингтік сұрыптаудың түрлі пішіндері қолданылады. Бұл ұрпақтың  әртектілігін (гетерезиготность) арттыруға, селекциялық белгілерін дамытуға, сонымен қатар ата-анасына гендік ұқсастығының артуына ықпал етеді. Туыстық емес өсірудің төмендегідей моделін ұсынуға болады:


1) аутбредті еркек х аутбредті ұрғашы = аутбридинг (мысалы қазақтың қос өркешті түйесі батыс популяциясының «Жапар бура» желісі);


2) инбредті еркек х инбредсіз ұрғашы = топкроссинг (мысалы қазақтың қос өркешті түйесі оңтүстікқазақстан типінің «Қара бура» желісі);


3) аутбредті еркек х инбредті ұрғашы = боттомкроссинг (мысалы қазақтың қос өркешті түйесі оңтүстікқазақстан типінің «Қара бура» желісінің «Қара сұлу інген аналық желісі);


4) инбредті еркек х сол тұқымның инбредті ұрғашысы = инбредлайнкроссинг (мысалы, қазақтың қос өркешті түйесі қызылорда типінің «Құланды бура» желісі);


 5) инбредті еркек х басқа тұқымның инбредсіз ұрғашысы = топкроссбридинг (мысалы, бір өркешті түйенің қазақы типіне жататын  «Кірпік» желісі);


6) аутбредті еркек х басқа тұқымның инбредті ұрғашысы = боттокроссбридинг (мысалы, қазақ-қалмақ қос өркешті түйелері);


7) инбредті еркек х басқа тұқымның инбредті ұрғашысы = инкроссбридинг (мысалы, қазақ-қалмақ қос өркешті түйелері, қазақ-түрікмен дромедарлары);


8) жақын туысты желілердің еркегі мен ұрғашысы = страинкроссинг.  (Мысалы, қазақтың қос өркешті түйесінің «Сакон бура 41» және «Сакон бура 32» желілері жақын туысты болып есептеледі. Осыған қарамастан «Сакон бура 41» желісінің ұрғашыларын «Сакон бура 32» желілерінің еркектерімен жұптастыру тәжірибесі бар.


Ғалымдардың Түрікменстанда (К.Б.Сапаров), Казахстанда (А.Баймуканов, Д.А.Баймуканов) және Ресей Федерациясында (С.М.Терентьев) жүргізген көптеген зерттеулерінің нәтижесіне қарағанда ең бағалы модель болып инбрединг бураларды (үлектерге) аутбредингті немесе инбредингті (бірақ туыс емес) аналықтармен жұптау болып табылады.


 


4 ТАРАУ


ТҮЙЕЛЕРГЕ БОНИТИРОВКА ЖАСАУ (баҒАЛАУ)


Бонитировка жасаудағы негізгі қағида - кешенділік және түйелердің асылтұқымдығын бағалау мен мақсатын белгілеуге қатаң көзқарас болу. 


Бонитировканы малдың асылтұқымдық құндылығын анықтау жөніндегі аттестациядан өткен жеке және заңды тұлғалар жүргізеді.    Түйе шаруашылығында бонитировка қыркүйек-қараша айлары аралығында, яғни мал қоңданып, олардың жүні, түсі, және басқа да белгілері айқын аңғарылатын мезгілде өткізіледі. Асыл тұқымды түйелер өмірінде екі рет богитировкадан өтеді. Алғашқы рет 2,5 жасында (тегі, типтілігі, дене өлшемдері, тірі салмағы, дене тұрқы, жүн өнімділігі және бейімделу қасиеті бойынша), екінші және соңғы рет рет 6,5 жасында (тегі, типтілігі, дене өлшемдері, тірі салмағы, дене тұрқы, сүт өнімділігі, жүн өнімділігі, бейімделу қасиеті және ұрпағының сапасы бойынша) өткізіледі. 


Асылтұқымды мал ретінде сатылатын немесе ата-анасын ұрпақ сапасы жөнінде бағалау қажет болған жағдайда малды 1,5 жасында бонитировкадан өткізуге рұқсат етіледі. Асылтұқымды мал ретінде үш жасынан бастап сатыла бастайды.


Сәуір айының аяғынан бастап мамыр айының басына дейін түйелерді жүндеген кезде олардың жүн өнімділігі (жеке түрінде, табын бойынша, шаруашылық бойынша) анықталады.


Бонитировканың кешенділігі мынада - түйелердің белгілері 8 топқа жіктеліп, әр топтағы белгілер 10-балдық жүйе бойынша бағаланады:



  • малдың шығу тегі мен типтілігі;

  • дене бітімі;

  • тірі салмағы мен дене өлшемдері;

  • дене тұрқы;

  • желіні мен сүт өнімділігі;

  • жүн өнімділігі;

  • бейімделу қасиеті;

  • ұрпақ сапасы.


Бонитировканың қатаңдығы мынада: малдың класы оның әр топтағы алған ең төменгі балы бойынша қойылады (16 кесте).


Бонитировкадан өткізілген малдар төмендегі кластарға бөлінеді.


Элита – тұқымға қойылатын талаптарға толық сәйкес келетін, үздік малдар. 210 күндік сауын мерзіміндегі сүті қазақтың қос өркешті түйесі нің етті-сүтті бағыттағы інгендері үшін 945 кг, қазақ нары үшін 1680 кг, түрікмен аруанасы үшін 2100 кг (ботасының емген сүтін қоса есептегенде) болуы керек. Индексті түрде бағалау шкаласы бойынша алған жалпы балл саны 49-дан кем болмауы керек.  


I-класс – тұқымға қойылатын талаптарға қанағаттанарлық түрде жауап беретін малдар. 210 күндік сауын мерзіміндегі сүті қазақтың қос өркешті түйесі нің етті-сүтті бағыттағы інгендері үшін 750 кг,  қазақ нары үшін 1300 кг, түрікмен аруанасы үшін 1800 кг (ботасының емген сүтін қоса есептегенде) болуы керек. Индексті түрде бағалау шкаласы бойынша алған жалпы балл саны 43-ден кем болмауы керек.  


II-класс – асыл тұқымды малдардың қалған бөлігі. 210 күндік сауын мерзіміндегі сүті қазақтың қос өркешті түйесінің етті-сүтті бағыттағы інгендері үшін 600 кг,  қазақ нары үшін 950 кг, түрікмен аруанасы үшін 1500 кг (ботасының емген сүтін қоса есептегенде) болуы керек. Индексті түрде бағалау шкаласы бойынша алған жалпы балл саны 37-ден кем болмауы керек.  


Сүт бағытындағы аналықтар үшін (тұқымына қарамастан) жалпы сауылған сүтке қойылатын талап 10%-ға артады. Қазақтың қос өркешті түйесінің етті-жүнді бағытындағы және қазақ нарының аналықтары үшін жалпы сауылған сүтке қойылатын талап 15%-ға төмендейді.


Тұқымға қойылатын талаптарға сәйкес келмейтін малдарға класс берілмейді (классыз малдар).  


Түйе класқа белгілі бір белгісі бойынша алынған ең аз балл көрсеткіші бойынша жатқызылады. Мысалы, түйе барлық қасиеттері бойынша 7 балл алып келді де, дене тұрқы бойынша 6 балл алды дейік. Бұндай жағдайда басқа көрсеткіштері бойынша элита класының талаптарына сай келгеніне қарамастан I-класқа жатқызылады.


16 кесте -  Түйелерді бағалаудың шкаласы (класқа жатқызылатын ең төменгі балл)


         























































































































 


Көрсеткіштер          



Элита



I - класс



II - класс



Бура (үлек)



аналық



жас малдар



Бура (үлек)



аналық



жас малдар



Бура (үлек)



аналық



жас малдар



малдың шығу тегі мен типтілігі



7



7



7



7



7



7



7



7



7



дене бітімі



7



7



7



6



6



6



5



5



5



тірі салмағы мен дене өлшемдері



7



7



7



6



6



6



5



5



5



дене тұрқы



7



7



7



6



6



6



5



5



5



желіні мен сүт өнімділігі



-



7



-



-



7



-



-



5



-



жүн өнімділігі



7



7



7



6



6



6



5



5



5



бейімделу қасиеті



7



7



7



6



6



6



5



5



5



ұрпақ сапасы



7



7



-



6



6



-



5



5



-



 


Тегі мен типтілігі бойынша бағалау. Түйенің тұқымы шыққан тегі жөніндегі зоотехникалық және асыл тұқымдық құжаттарына сәйкес анықталады, егер ондай құжаттар болмаған жағдайда мал белгілі бір тұқымға жатқызылмайды, яғни тұқымсыз мал болып есептеледі.


Тұқымдылығы жөнінен мал келесідей топтарға бөлінеді: таза қанды және түрлі қандылық дәрежесіндегі аралас ұрпақтар. (17 кесте).


18 кестеде түйелерді тегі бойынша бағалаудың шкаласы келтірілген.


 Түйенің дене бітімділік типі. Малдың дене бітімі (конституция) – денесінің анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне және тұқымқуалаушылық факторларына байланысты ағзаның жалпы бітімі. Малдың дене бітімі оның сыртқы ортаның түрлі факторларына бейімділігін, сонымен қатар  өнімділігін көрсете алады. Түйелердің дене бітімінің 7 типі бар.


Үйлесімді – тұқым сипаттамасының барлық параметрлеріне сай келетін мал (10 балл).


17 кесте - Әртүрлі тұқымды түйелерді шағылыстырған жағдайда


олардың тұқымдылығын анықтау


 













































Анасының тұқымдылығыы



Әкесінің тұқымдылығыы



Тазақанды



IV- ұрпақ немесе тазақанды



III- ұрпақ



Тазақанды



Тазақанды



Тазақанды



IV- ұрпақ



IV- ұрпақ



Тазақанды



Тазақанды



III- ұрпақ



III- ұрпақ



IV- ұрпақ



IV- ұрпақ



III- ұрпақ



II- ұрпақ



III- ұрпақ



III- ұрпақ



II- ұрпақ



I- ұрпақ



II- ұрпақ



II- ұрпақ



II- ұрпақ



18 кесте - Түйелерді шығу тегі бойынша бағалау шкаласы


 
















































Белгілер



Балл саны



 


Жас мал



Сақа мал



Бура (үлек)



Аналық



Түйенің ата-анасы белгілі, МАтМК енгізілген немесе сол талапқа сай келеді.



 


10



 


10



 


10



Түйенің ата-анасының бірі МАтМК енгізілген немесе сол талапқа сай келеді.



 


9



 


9



 


9



Түйенің ата-анасы белгілі, бірақ МАтМК енгізілмеген немесе сол талапқа сай келмейді.



 


8



 


8



 


8



Түйенің ата-анасы белгісіз, бірақ ережедегі тұқымға қойылатын талаптарға сай келеді.



 


7



 


7



 


7



Түйенің ата-анасы белгілі, бірақ ережедегі тұқымға қойлатын талапқа сай келмейді.



6



6



6



 


Үйлесімді-шымыр – тұқым сипаттамасына негізінен сай келетін мал (9 балл).


Шымыр (денелі)  - сүйектері шымыр, бұлшық еттері жақсы дамыған, терісі тығыз, мінезі салмақты мал (8 балл).


Жеңілденген тип -  мал жеңіл сүйекті, бұлшық еттері жақсы дамыған, терісі тығыз болып келеді, мінезі салмақты (7 балл).


Жұқа тип - сүйектерінің жіңішкелігімен, терісінің жұқалығымен ерекшеленеді, мінезі тез өзгергіш мал (6 балл).


Ірі тип – мал ірі сүйекті, қалың терілі, денелі, төзімді, мінезі ауыр мал (5 балл).


Болбыр тип – дене тұрқы толық, бұлшық еттері жақсы дамыған, зат алмасу процесі баяу, жақсы бордақыланады, денесіне майды тез жинайды, мінезі салмақты немесе ауыр (4 балл).


Соңғы типтегі малдар селекция үшін пайдаланылмайды.


 Түйені дене өлшемдері мен тірі салмағы бойынша бағалау. Түйелерді дене өлшемдері бойынша төрт көрсеткіш бойынша бағалайды.


1- өркеш аралық биіктігі (өлшегіш тақпен) – қос өркешті түйелерде жерден екі өркешінің арасына дейінгі биіктігі, бір өркештілерде жерден шоқтығының ең биік нүктесіне дейінгі биіктігі;


2- дененің қиғаш өлшемі (өлшегіш тақпен) – жауырын-тоқпан жілік буынының алдыңғы нүктесінен бастап жамбас сүйектің шонданай нүктесіне дейінгі ұзындық;


3- кеуде орамы (өлшегіш таспамен) – қос өркештілерде екі өркешінің аралығы мен төстабанының ортасы арқылы, ал бір өркештілерде шоқтығы мен төстабанының ортасы арқылы өлшенеді;


 4- жіліншік орамы (өлшегіш таспамен) – жіліншігінің ең жіңішке жерінен өлшенеді (үшке бөлгендегі - жоғарғы және орта бөліктерінің түйіскен жерінен).


Бонитировка кезінде түйелердің салмағы таразымен өлшеу арқылы немесе есептеу жолымен анықталады. Түйенің тірі салмағын есептеу жолымен анықтағанда оның денесінің қиғаш ұзындығы мен кеуде орамы өлшенеді. Осы өлшемдерді өзара көбейткеннен кейінгі шыққан санды жасына байланысты қойылған коэффициентке бөледі. Оның формуласы төмендегідей:


                             КО х ДҚҰ


  ТС =


                                                                 ЖК


Бұл жерде:


ТС – тірі салмағы;


КО – кеуде орамы;


ДҚҰ – денесінің қиғаш ұзындығы;


ЖК – жас коэффициенті.


 Қос өркешті түйелерді туғанынан бастап 48 айлық мерзімге, одан кейін сақа мал күйіне жеткенше өлшеудің нәтижесінде түйенің тірі салмағын есептеп шығаруға пайдаланылатын жас коэффициенті анықталды (19 кесте). 20 кестеде бір өркешті түйеге арналған жас коэффициенті келтірілген.


19 кесте -   Қазақтың қос өркешті түйесінің тірі салмағын анықтау үшін қолданылатын жас коэффициенті.


 





























































Жасы



ұрғашы



еркек



Туылғанда



150



150



1-2 ай



110



110



3-5 ай



100



100



6-11 ай



95



95



12-17 ай



90



90



18-23 ай



80



70



24-35 ай



75



65



36-47 ай



70



60



48-60 ай



67



65



Сақа мал ( 5 жас және жоғары)



64



52



20 кесте - Түрікмен аруанасы мен қазақ нарының тірі салмағын анықтау үшін қолданылатын жас коэффициенті.


 





























































Жасы



ұрғашы



еркек



Туылғанда



140



140



1-2 ай



120



120



3-5 ай



105



105



6-11 ай



100



100



12-17 ай



95



95



18-23 ай



75



70



24-35 ай



70



67



36-47 ай



68



65



48-60 ай



65



63



Сақа мал ( 5 жас және жоғары)



63



62



1- мысал. Қазақтың қос өркешті түйесі ботасының кеуде орамы 90 см, денесінің қиғаш ұзындығы 60 см болды делік. 21 кестеден жас коэффициентінің 150 екенін анықтаймыз, олай болса тірі салмағы төмендегідей болады:


                                     ТС = 90 х 60 / 150 = 36,0 кг.


2- мысал. Түрікмен аруанасы ботаның кеуде орамы 80 см, денесінің қиғаш ұзындығы 65 см болды. 22 кестеден жас коэффициентінің 140 екенін анықтаймыз, олай болса тірі салмағы төмендегідей болады:                            


                                       ТС = 80 х 65 / 140 = 37,1 кг.


Түйені дене өлшемдері мен тірі салмағы бойынша бағалағанда міндетті түрде 2,5 және 6,5 жастағы шкалалар қолданылады. Дене өлшемдері мен тірі салмағының балдары екі түрлі болған жағдайда, түйе төменгі балл бойынша бағаланады. Мысалы, түйе шоқтығының биіктігі, денесінің қиғаш өлшемі және тірі салмағы бойынша 7 балл алып, бірақ кеуде және жіліншік орамдары бойынша 6 балл алса, онда түйеге дене өлшемдері мен салмағы бойынша 6 балл есептеледі (21,22,23 кестелер).


21 кесте -  Қазақтың қос өркешті түйесін дене өлшемдері мен тірі салмағы бойынша бағалау шкаласы


Жас малдар (2,5  жаста)













































































































































































































































































































































































































































































































































































































Еркегі



Ұрғашысы



 


Балл


Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



1



2



3



4



5



6



7



8



9



10



11



Орал-бөкей типі

 



188



152



235



23,0



440



185



148



232



20,0



390



10



185



149



229



22,5



420



182



145



227



19,5



370



9



182



146



224



22,0



390



179



142



221



19,0



340



8



179



143



221



21,5



370



176



139



216



18,5



310



7



176



140



215



21,0



340



173



136



212



18,0



280



6



173



137



210



20,5



310



170



133



207



17,5



250



5



170



134



204



20,0



280



167



130



202



17,0



220



4



167



130



196



19,5



250



164



127



195



17,0



190



3



Қызылорда типі


 



177



145



230



22,0



400



173



142



227



19,0



360



10



174



142



225



21,5



380



170



139



222



18,5



340



9



171



139



220



21,0



360



167



135



216



18,0



320



8



168



136



215



20,5



340



164



132



212



17,5



300



7



165



133



210



20,0



320



160



128



208



17,0



280



6



162



130



206



19,5



300



157



125



204



17,0



260



5



159



127



202



19,0



280



154



122



200



16,5



240



4



156



124



197



18,5



260



151



118



196



16,0



220



3



Оңтүстікқазақстан типі


 



174



145



218



20,0



360



168



140



215



17,0



340



10



171



142



211



19,5



340



165



137



211



16,5



320



9



168



139



207



19,0



320



162



134



205



16,0



300



8



165



136



202



18,5



290



159



131



199



15,5



270



7



162



133



198



18,0



260



156



128



194



15,0



240



6



159



130



192



17,5



230



153



125



190



14,5



210



5



156



127



188



17,0



200



150



122



187



14,5



180



4



153



124



182



16,5



170



147



119



182



14,0



160



3



Батыс популяциясы

 



189



152



220



22,0



450



183



150



215



20,0



420



10



185



148



215



21,5



420



180



146



212



19,5



400



9



192



145



212



21,0



400



177



143



208



19,0



370



8



178



143



205



20,5



385



174



141



205



19,0



350



7



175



140



195



20,0



365



171



138



202



18,5



325



6



171



138



192



20,0



357



168



136



198



18,5



310



5



178



135



188



19,5



340



165



133



194



17,0



290



4



165



132



185



19,0



325



162



130



190



17,0



270



3



Маңғыстау популяциясы


 



178



157



210



22,0



430



175



145



205



19,0



400



10



175



154



205



21,5



415



172



141



202



18,5



385



9



172



151



202



21,0



400



169



138



198



20,5



375



8



168



148



  198



21,0



390



166



135



195



17,5



360



7



165



145



195



20,5



375



163



132



192



17,5



345



6



162



142



192



20,0



350



160



128



190



17,0



320



5



160



140



190



19,5



320



158



125



188



17,0



300



4



157



138



185



190



300



155



122



185



17,0



270



3


                               

Сақа малдар  (6,5 жаста)









































































































































































































































































































































































































































































































































































































Інгендері (үлектер)



Аналықтары



 


Балл


Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



1



2



3



4



5



6



7



8



9



10



11



Орал-бөкей типі

 



204



182



280



29,0



900



200



173



270



22,0



770



10



201



179



275



28,5



870



197



170



267



21,5



740



9



198



175



270



28,0



840



194



167



263



21,0



710



8



195



172



266



27,5



810



191



164



258



21,0



685



7



192



169



262



27,0



790



188



161



255



20,5



655



6



189



166



257



27,0



760



185



158



250



20,5



635



5



186



163



252



26,5



730



182



155



245



20,0



605



4



183



160



245



26,0



700



179



150



240



20,0



575



3



Қызылорда типі


 



190



168



250



25,0



750



185



165



245



21,0



700



10



187



165



245



24,5



720



182



162



241



21,0



670



9



184



162



241



24,0



690



179



159



237



20,5



650



8



181



159



236



24,0



670



176



156



234



20,0



620



7



178



157



232



23,5



650



173



153



230



20,0



590



6



175



154



228



23,0



620



170



150



225



19,5



560



5



172



150



222



22,5



590



167



146



218



19,5



530



4



169



147



215



22,0



560



165



144



212



19,0



500



3



Оңтүстікқазақстан типі


 



184



165



240



25,0



700



176



161



240



21,0



610



10



181



162



237



24,5



670



173



158



236



21,0



580



9



178



159



232



24,0



650



170



155



231



20,5



550



8



175



156



227



24,0



620



167



152



227



20,5



520



7



172



153



221



23,5



590



164



149



223



20,0



490



6



169



150



217



23,5



560



161



146



218



19,5



460



5



166



147



213



23,0



530



158



143



212



19,0



430



4



163



144



210



22,5



500



155



140



207



18,5



400



3



Батыс популяциясы

 



199



176



251



24,0



800



193



171



248



22,0



660



10



195



173



246



23,5



780



190



168



243



21,5



630



9



192



170



242



23,0



750



187



165



239



21,0



610



8



188



167



237



22,5



710



184



163



236



21,0



600



7



185



163



233



222,0



680



181



160



232



20,5



580



6



181



160



228



222,0



650



178



158



228



20,5



570



5



178



158



224



21,5



630



175



155



224



20,0



540



4



175



155



220



21,0



600



172



152



220



19,5



520



3



                                                        Маңғыстау популяциясы


 



190



167



240



24,0



770



185



165



236



21,0



630



10



186



164



237



23,5



740



182



161



233



20,5



600



9



182



161



234



23,0



720



179



158



230



20,5



580



8



179



158



231



23,0



690



176



155



227



19,5



550



7



176



155



228



22,5



670



173



152



224



19,5



530



6



173



152



225



22,0



650



170



148



220



19,0



510



5



170



150



223



21,5



630



168



145



216



19,0



490



4



167



148



220



21,0



590



165



142



212



19,0



470



3


                       

22 кесте - Түрікмен аруанасын дене өлшемдері мен тірі салмағы бойынша бағалау шкаласы


 










































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































Еркегі  



Ұрғашысы



 


 


Балл



 



 



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



1



2



3



4



5



6



7



8



9



10



11



1,5 жаста


 



171



134



186



16,5



330



169



133



182



15,5



310



10



168



132



183



16,0



321



167



130



179



15,5



300



9



166



129



180



15,5



310



165



128



175



15,0



290



8



163



127



178



15,5



300



162



126



173



15,0



280



7



161



125



175



15,5



290



160



124



171



14,5



270



6



158



123



172



15,0



270



157



122



168



14,5



260



5



156



121



169



15,0



260



156



119



165



14,0



240



4



153



119



166



14,5



250



152



117



163



14,0



230



3



2,5 жаста


 



184



148



206



18,5



470



181



147



201



17,5



440



10



180



146



203



18,0



450



178



144



197



17,5



410



9



178



144



200



17,5



430



175



141



194



17,0



390



8



175



141



198



17,5



410



172



139



192



16,5



370



7



173



139



195



17,5



390



170



137



189



16,5



350



6



170



137



191



17,0



370



167



135



186



16,0



330



5



168



135



188



17,0



350



165



132



183



16,0



310



4



165



133



184



16,5



320



162



130



180



15,5



290



3



3,5 жаста 


 



194



165



219



20,5



570



188



157



214



18,5



530



10



191



158



215



20,0



540



186



153



210



18,5



500



9



189



156



212



19,5



520



183



151



207



18,5



480



9



186



153



210



19,5



500



180



148



204



18,0



460



7



183



151



207



19,0



480



177



146



201



18,0



440



6



180



148



203



19,0



460



174



144



197



17,5



420



5



177



143



200



18,5



440



172



141



194



17,5



390



4



174



140



196



18,0



410



169



139



191



17,0



370



3



4,5 жаста


 



196



165



222



21,5



600



191



162



217



20,0



570



10



193



163



219



21,0



580



188



159



213



19,5



530



9



191



161



216



20,5



560



185



156



210



19,5



510



8



188



159



213



20,5



530



182



154



207



19,0



490



7



186



156



210



20,0



510



179



151



204



19,0



470



6



182



153



206



20,0



490



176



149



200



18,5



450



5



180



151



203



19,5



470



174



146



192



18,5



420



4



177



148



199



19,0



440



171



144



194



18,0



400



3



5,5  жаста


 



199



169



225



22,5



620



193



166



217



20,0



590



10



196



167



221



22,0



600



190



162



216



19,5



560



9



193



164



218



21,5



580



187



160



212



19,5



540



8



190



161



215



21,5



550



184



157



209



19,0



510



7



187



159



212



21,0



530



181



155



206



19,0



490



6



184



157



208



21,0



500



178



152



202



18,5



470



5



182



154



205



20,5



480



175



150



199



18,5



440



4



179



151



201



20,0



460



172



147



196



18,0



420



3



6,5 жаста


 



201



171



227



23,5



640



194



168



221



20,5



610



10



198



168



224



23,0



620



191



165



218



20,0



580



9



195



166



220



22,5



600



188



163



214



20,0



560



8



192



163



217



22,5



570



185



160



211



19,5



540



7



189



161



214



22,0



550



182



158



208



19,5



520



6



186



158



210



21,5



520



179



155



204



19,0



490



5



183



156



207



21,5



500



176



152



201



19,0



470



4



180



153



203



21,0



480



173



150



198



18,5



450



3



 23 кесте - Қазақ нарын дене өлшемдері мен тірі салмағы бойынша бағалау шкаласы


 























































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































Еркегі



Ұрғашысы



 


 


Балл



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



Биік-


тігі, см



Ұзын-


дығы, см



Кеуде орамы, см



Жіліншік орамы, см



Тірі салма-ғы, кг



1



2



3



4



5



6



7



8



9



10



11



1,5 жаста


 



170



130



184



16,0



310



166



129



178



15,5



290



10



165



129



181



16,0



290



164



127



175



15,5



280



9



163



127



177



15,5



270



162



125



172



15,0



260



8



161



125



175



15,5



260



159



124



170



15,0



250



7



159



123



173



15,5



250



156



122



168



14,5



230



6



157



121



171



15,0



230



153



120



166



14,5



210



5



154



119



167



15,0



210



150



117



163



14,0



190



4



151



117



163



14,5



190



147



115



160



14,0



170



3



2,5 жаста


 



180



145



200



18,0



450



178



143



195



17,0



410



10



177



143



195



18,0



420



175



141



190



17,0



390



9



175



141



190



17,5



400



172



139



186



16,5



370



8



172



139



185



17,5



380



169



136



182



16,5



350



7



170



137



180



17,0



360



166



133



178



16,0



330



6



167



135



176



17,0



340



163



130



174



16,0



310



5



165



132



172



16,5



320



160



127



170



15, 5



290



4



160



128



168



16,0



300



157



123



166



15,5



260



3



3,5 жаста 


 



190



160



210



20,0



520



185



150



195



18,5



500



10



188



156



200



19,5



500



183



148



193



18,5



570



9



186



154



295



19,5



480



180



146



191



18,0



450



9



182



150



190



19,0



460



177



144



187



17,5



430



7



178



148



185



19,0



440



174



142



183



17,5



410



6



174



146



180



18,5



420



170



140



177



17,0



390



5



172



142



178



18,0



400



168



138



174



17,0



370



4



168



138



176



17,5



380



164



136



170



16,5



350



3



4,5 жаста


 



192



163



215



20,5



560



188



160



210



19,5



520



10



190



160



210



20,0



540



186



157



205



19,5



490



9



188



158



205



20,0



520



184



155



200



19,0



470



8



185



157



200



19,5



500



180



153



195



19,0



450



7



182



154



195



19,5



480



175



148



190



18,5



430



6



179



151



190



19,0



470



172



146



185



18,5



420



5



176



148



185



19,0



450



170



143



180



18,0



400



4



172



145



180



18,5



420



167



140



175



17,5



380



3



5,5  жаста


 



195



165



220



22,0



590



190



163



215



19,5



550



10



192



163



215



21,5



570



188



161



210



19,0



530



9



189



161



210



21,5



550



186



159



205



19,0



510



8



186



160



205



21,0



520



182



157



200



18,5



490



7



183



157



200



21,0



500



179



154



195



18,5



470



6



180



155



195



20,5



480



177



151



193



18,5



450



5



177



152



190



20,5



460



173



148



190



18,0



420



4



173



149



185



19,5



440



170



145



187



18,0



400



3



6,5 жаста


 



200



171



225



23,0



620



194



165



220



20,0



570



10



196



168



220



23,0



600



191



163



216



20,0



560



9



193



166



218



22,5



580



188



161



212



19,5



545



8



190



163



215



22,5



560



185



158



208



19,5



535



7



186



161



212



22,0



540



183



156



204



19,0



525



6



183



158



207



22,0



500



180



153



200



19,0



505



5



180



156



205



21,5



470



176



150



196



18,5



480



4



175



153



201



21,0



450



172



147



192



18,5



440



3


                             

    Түйенің дене тұрқын (экстерьер) бағалау. Түйе денесінің әр мүшесін сипаттау мен бағалауды дене өлшемдері мен салмағын анықтағаннан кейін (таразыға тарту немесе есептеу жолымен) жүргізеді. Дененің әрбір мүшесін жеке-жеке сипаттау үшін бонитировка құжатының тиісті графасына шартты белгілер қойылып отырылады.


Әр мүшесіне қойылған балдың жиынтығын олардың санына бөліп, алынған бөліндіні бүтін санға айналдырады. Осы шыққан сан дене тұрқына берілген балл болып есептеледі. Екі немесе одан да көп мүшесі бойынша қанағаттанғысыз баға алған мал (түйе) асыл тұқымға  жатқызылмайды. 


Дене тұрқының жалпы типі: 



  • денелі – «жақсы» (10 балл)

  • орташа – «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • жеңілденген – «нашар» (6 балл)


Денесі:



  • ұзын – «жақсы» (10 балл)

  • орташа - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • қысқа - «нашар» (6 балл)


Басы:



  • пропорциональді - «жақсы» (10 балл)

  • ірі - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • жеңіл - «нашар» (6 балл)


Мойыны:



  • етті - «жақсы» (10 балл)

  • жіңішке - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • қысқа - «нашар» (6 балл)


Кеудесі:



  • кең - «жақсы» (10 балл)

  • орташа - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • тар - «нашар» (6 балл)


Өркештері:



  • тік - «жақсы» (10 балл)

  • біреуі иілген - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • екеуі де иілген - «нашар» (6 балл)


Сауыры:



  • шатыр тәрізді - «жақсы» (10 балл)

  • иілген - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • қысқа - «нашар» (6 балл)


Желіні:



  • тостаған тәрізді - «жақсы» (10 балл)

  • домалақ - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • жалпақ - «нашар» (6 балл)


Алдыңғы аяқтары:



  • түзу - «жақсы» (10 балл)

  • аралары алшақ - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • маймақ - «нашар» (6 балл)


Артқы аяқтары:



  • ақаусыз - «жақсы» (10 балл)

  • қылыш тәріздес - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • маймақ - «нашар» (6 балл)


Сүйектері:



  • мықты - «жақсы» (10 балл)

  • жіңішке - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • қалыптан тыс ірі - «нашар» (6 балл)


Бұлшық еттері:



  • жақсы дамыған - «жақсы» (10 балл)

  • қанағаттанарлық дамыған - «қанағаттанарлық» (7 балл)

  • нашар дамыған - «нашар» (6 балл)


Аналықтың желіні мен сүттілігіне баға беру. Аналық желінінің бес түрлі пішіні болады: тостаған тәрізді, домалақ, жалпақ, бөлшектенген және қарапайым.


Желінге баға бергенде оның үлкендігіне, пішініне, денеге орналасуына, емшектерінің пішіні мен мөлшеріне және өзара орналасу қашықтығына назар аударылады. Желін пішініне берілетін балл 24 кесте бойынша анықталады.


Желін емшектерінің ұзындығы 4,0-6,0 см аралығында, емшектері конус тәріздес, аралары алшақ орналасқан, ұштары төмен қарай бағытталған болып келсе тостаған тәріздес болып есептеледі. 


Домалақ пішінді желін – емшектерінің ұзындығы 2,0-6,0 см, емшектері конус немесе алмұрт тәріздес, араларының алшақтығы орташа, төмен қарай бағытталған болып келеді.


Жалпақ желіннің емшектерінің ұзындығы 2,0-4,0 см аралығында, емшектерінің пішіні алмұрт тәріздес, аралары алшақ, ұштары бүйірге қарап орналасқан болады.


24 кесте - Аналыққа желін пішініне баға беру


 
























































Желін пішіні



Желін бөліктерінің дамуы



Балл



Тостаған тәріздес



бірқалыпты



10



әртүрлі



9



Домалақ



бірқалыпты



8



әртүрлі



7



Жалпақ



бірқалыпты



6



әртүрлі



5



Бөлшектенген



бірқалыпты



4



әртүрлі



3



Қарапайым



бірқалыпты



1-2



әртүрлі



0



 Бөлшектенген желіннің пішіні – емшектерінің ұзындығы 6,0 см-ден жоғары, пирамидаға ұқсас, аралары алшақ орналасқан, емшек ұштары бүйірге қарай бағытталған болып келеді.


Қарапайым желін емшектерінің ұзындығы 2,0 см-ге жетпейді, пішіні алмұрт тәріздес, аралары жақын орналасқан, ұштары бүйіріне қарай бағытталған болады.


Аналықтың сүттілігін бағалағанда оның 3-ші және 4-ші айлық сауын мерзіміндегі бақылау сауымында берген сүті орташаланып есептеледі (25 кесте), кейін «Аналық түйелердің сүт өнімділігі және жас төлдердің өсуін есепке алу журналының» (№4-т нысан) талаптары негізге алынады.


Табындағы түйе шаруашылығында сауылмайтын аналықтардың сүттілігін олардың боталарының өсіп-жетілуі мен қоңдылығы арқылы анықтауға болады: 6-айлық ботасының өсіп-жетілуі жақсы және қанағаттанарлық боса - 6-7 балл, ал өсіп-жетілуі қанағаттанарлықсыз болса – 3-5 балл беріледі.


25 кесте -  Аналықтың сүттілігін анықтау шкаласы, кг


 




























































Қазақтың қос өркешті түйесі



Түрікмен аруанасы



Қазақ нары



Балл



6,0 және жоғары



14,0 және жоғары



11,0 және жоғары



10



5,5



13



10



9



5,0



12



9



8



4,5



10



8



7



4,0



9



7



6



3,5



8



6



5



3,0



7



5



4



3,0-тен төмен



6,0-ден төмен



4,0-ден төмен



3



    


Түйенің жүн өнімділігін бағалау. Түйенің жүн өнімділігі олардың әрқайсының берген (қырқылған) жүні мен түлеген (жинап алынған) жүнін есепке ала отырып анықталады. 26-кестеде қазақтың қос өркешті тұқымының, 27-кестеде түрікмен аруанасының, 28-кестеде қазақ нарының жүн өнімділігін анықтауға қойылатын талаптар келтірілген.


    Буаз немесе бір жасқа дейінгі ботасы бар аналықтардың жүн өнімділігін бағалағанда, оларға қойылатын талап 0,5 кг-ға кемітіледі.


26 кесте - Қазақтың қос өркешті түйесінің жүн өнімділігін анықтау шкаласы


 
























































































































































Жүн түсімі, кг



Балл



Еркектері



Ұрғашылары



Жасы, жыл



Жасы, жыл



1



2



3



4



5



6



1



2



3



4



5



6



3,6



4,4



5,0



6,0



7,0



10,0



3,3



4,2



4,6



5,5



6,4



7,5



10



3,4



4,2



4,8



 5,8



6,7



9,5



3,1



4,0



4,4



5,1



6,0



7,0



9



3,2



4,0



4,6



5,5



6,4



 9,0



2,9



3,8



4,2



4,8



5,6



6,5



8



3,0



3,8



4,4



5,2



6,1



8,5



2,7



3,6



3,8



4,5



5,2



6,0



7



2,8



3,6



4,2



4,9



5,7



8,0



2,5



3,4



3,6



4,2



4,8



5,5



6



2,5



3,4



3,9



4,6



5,3



7,5



2,3



3,2



3,4



3,9



4,4



5,0



5



2,2



3,2



3,7



4,3



4,8



7,0



2,0



3,0



3,2



3,6



3,9



4,5



4



2,0



3,0



3,5



4,0



4,5



6,5



1,8



 2,8



3,0



 3,3



3,5



4,0



3



 


27 кесте - Түрікмен аруанасының жүн өнімділігін анықтау шкаласы


 
























































































































































Жүн түсімі, кг



 


 


Балл



Еркектері



Ұрғашылары



Жасы, жыл



Жасы, жыл



1



2



3



4



5



6



1



2



3



4



5



6



2,8



3,3



4,0



4,5



4,8



5,5



2,8



3,1



3,3



3,5



3,6



3,8



10



2,6



3,0



3,5



4,0



4,3



5,0



2,6



2,9



3,0



3,1



3,2



3,3



9



2,4



2,7



3,0



3,5



3,9



4,5



2,4



2,6



2,8



2,9



3,0



3,1



8



2,2



2,5



2,8



3,0



3,4



4,0



2,2



2,4



2,5



2,7



2,8



2,9



7



2,0



2,2



2,4



2,5



2,9



3,5



2,0



2,2



2,3



2,4



2,5



2,6



6



1,8



2,0



2,2



2,3



2,4



3,0



1,8



2,0



2,2



2,3



2,4



2,4



5



1,5



1,7



1,9



2,0



2,2



2,5



1,5



1,7



1,8



1,9



2,0



2,1



4



1,3



1,5



1,7



1,8



2,2



2,3



1,2



1,4



1,6



1,7



1,9



2,0



3



 


28 кесте - Қазақ нарының жүн өнімділігін анықтау шкаласы


 









































































































































Жүн түсімі, кг



Балл



Еркектері



Ұрғашылары



Жасы, жыл



Жасы, жыл



1



2



3



4



5



6



1



2



3



4



5



6



3,0



3,5



4,3



5,0



5,3



6,0



3,0



3,3



3,5



3,8



4,0



4,3



10



2,8



3,3



4,0



4,5



4,8



5,5



2,8



3,1



3,3



3,5



3,6



3,8



9



2,6



3,0



3,5



4,0



4,3



5,0



2,6



2,9



3,0



3,1



3,2



3,3



8



2,4



2,7



3,0



3,5



3,9



4,5



2,4



2,6



2,8



2,9



3,0



3,1



7



2,2



2,5



2,8



3,0



3,4



4,0



2,2



2,4



2,5



2,7



2,8



2,9



6



2,0



2,2



2,4



2,5



2,9



3,5



2,0



2,2



2,3



2,4



2,5



2,6



5



1,8



2,0



2,2



2,3



2,4



3,0



1,8



2,0



2,2



2,3



2,4



2,4



4



Түйелердің бейімделу қасиетіне баға беру. Түйенің бейімделу қасиетін қысқа түсер алдындағы қоңдылығы бойынша бағалайды. Бұл жерде алдымен сол жылдың ауа-райы, табындағы малдардың қоңдылық дәрежесі, сонымен қатар аналықтың физиологиялық жағдайы (буаз немесе боталы) ескеріледі.


Түйенің қоңдылығын бір жасынан бастап сипатты белгілеріне қарай анықтайды. Жоғары қоңдылық (10 балл) - өркештері толық толысқан, тік, нығыз, қозғалмайтын қалпында; өркештің етегінде май жастығы білініп тұрады, бұлшық еттері жақсы дамыған, денесі жұмыр болып келеді. Ортадан жоғары қоңдылық (9 балл) - өркештері толысқан, тік, нығыз, қозғалмалы, май жастығы сәл білініеді, бұлшық еттері жақсы дамыған, денесі жұмыр.  Орта қоңдылық (8 балл) - өркеші кішілеу және сәл иілген, өркешінің етегінде май жастығыбілінбейді, бұлшық еттері орташа дамыған. Ортадан төмен қоңдылық  (7 балл) - өркештері өте кіші, салбырап құлап жатады, бұлшық еттері нашар дамыған, сүйектері білініп тұрады. Сауын түйелерге, қоңдылықтары орта немесе ортадан төмен болған жағдайда, бір балл қосылады.   


 


Бураларды (үлектерді) ұрпағының сапасына қарай бағалау. Бураларды (үлектерді) барлық алынған ұрпақтарының сапасына қарай (бірақ 4 бастан кем болмауы керек) бағалайды. Бұл жерде қалаулы типке жатқызылған ұрпақтар – жақсартушылар - 75%-дан кем болмауы тиісті. Ең үздік жақсартушы буралардан (үл ектерден) желілер негізі салынады.     


Түйелерді белгілер кешені бойынша бағалаудың нәтижелерін  негізге ала отырып, малдың жеке басының ерекшеліктерін ескеріп, мынадай топтарға бөледі және пайдалану мақсатын анықтайды:  


а) асылтұқымды ядро – табынның жоғарыөнімді бөлігі;


б) селекциялық топ (асылтұқымды ядроға кіреді) – бұнда жаңа гендік материалдар пайдаланылады;


в) өндірістік – аналықтардың тауарлы өнім өндіретін бөлігі.


  Ағымдағы бонитировканың материалдарына талдау жасалады және өткен жылдардың көрсеткіштерімен салыстырылып отырылады. Бонитировканың нәтижесін негізге ала отырып аналықтар мен өндірушілерді (буралар, үлектер) жеке немесе топтап сұрыптау жоспарлары жасалады. Осы жоспарға сәйкес табындағы малдарға селекциялық жұмыстар жүргізіліп отырылады.


Осы бонитировканың негізінде бракке шығарылатын жарамсыз малдар анықталады.  


Буралар (үлектер) мен аналықтардың бонитировка құжаттарындағы мәліметтер олардың асылтұқымды мал ретінде сатылу бағасын анықтауға және оларды «Мемлекеттік асылтұқымды мал кітабына» (МАтМК) енгізген жағдайда пайдаланылады.


 


5 ТАРАУ


ТҮЙЕЛЕРДІ ТАҢБАЛАУ


 Түйелерді сырғалау, таңбалау және микрорчип салу оларға есеп жүргізу үшін және малдың құжатына сәйкестігін анықтау үшін қолданылады. Таңбалау – денесіне күйдіріп немесе басқа әдіспен белгі салу болып табылады. 


Туылғанынан үш күннен кейін боталардың құлағына тамірден  жасалынған (немесе пластмассадан) сырға салынады, салмақтары өлшенеді, дене өлшемдері алынады және ат қойылады. Анасынан айырғаннан кейін (18 айлығында) жамбасының артқы жағына таңба басылады. 


Таңбаның үлкендігі 6 х 10 см-дей, күйдіретін темірдің жуандығы 3 мм-ден аспауы керек. Таңбалау көктем айларында, мүмкіндігіне қарай қырқым кезінде жүргізіледі. Оң жамбасына туылған жылының соңғы екі цифры, сол жамбасына малдың жеке нөмірі басылады. Малдың жеке нөмірі шаруашылықта жыл сайын жаңадан басталып отырады және еркек пен ұрғашы малда бөлек жүргізіледі. Таңбалаудың бұл әдісі күйдірген кезде неғұрлым аз цифр пайдалану үшін қолданылады. Таңбаларды жыл сайын тексеріп отыру керек, егер өшкен немесе нашар көрінген жағдайда оларды қайта жаңартып басады. Шығу тегін тез анықтау мақсатында асылтұқымды малдың сол жауырынының тұсына әкесінің атының алғашқы әрпін басу керек. Бірте-бірте таңбалаудың суық әдісіне көшу (азотты пайдалану) ұсынылады. 


Туған төлдің барлық мәліметтері: туған күні, аты, сырға нөмірі (немесе таңбасы), тірі салмағы, дене өлшемдері, түсі, ата-анасы, т.б. мәліметтер «Төл кітапшасына» түгел жазылады.


ҚОРЫТЫНДЫ


 Түйелерге (қазақтың қос өркешті түйесі, түрікмен аруанасы және қазақ нары) жүргізілетін селекциялық жұмыстардың басты мақсаты олардың дене бітімділік типтерін, тірі салмақтарын, төлдің тез жетілгіштігін, сойыс шығымдылығын, сүт және жүн өнімділктерін арттыру болып табылады. Осы мақсатқа жеткізетін негізгі жол: элита және 1 класты малдардың санын көбейту; бағытталған іріктеу және сұрыптау жұмыстарын жүргізу арқылы олардың өнімділіктерін (сүт-ет-жүн өнімділіктері, тез жетілгіштігі мен сойыс шығымдылығы) арттыру; жас малды дұрыс күтіп-бағу арқылы олардың асылтұқымдық сапасын арттыру болып табылады.


Малдың дене тұрқын жақсарту жұмыстары олардың ет, сүт және жүн өнімділіктеріне, сонымен бірге Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтары жағдайына бейімділігіне нұқсан келтірмейтіндей жүргізілуі тиісті. Малды асылдандыру жұмыстарын ұйымдастырудың негізіне бүкіл тұқымды қамтитын кеңкөлемді селекциялық қағиданы ұстану, асыл тұқымды малдарды шығару мен оларды дұрыс пайдалану, тұқымішілік эволюциялық құрылымын есепке ала отырып малды өсірудің тиімді әдістерін қолдана білу жатады.


Соңы


***


Ауылшаруашылығы саласында


қолданылатын кейбір сөздердің


орысша-қазақша аудармасы


 «Ауыл шаруашылығы саласында қолданылатын кейбір сөздердің орысша-қазақша аудармасы».


 Шымкент, 2010. 


Ауылшаруашылығы саласында жұмыс істейтін мамандар мен жоғарғы оқу орнының студенттері және магистранттарға арнап жазылған.


 А


 Абсорбция – сіңіру


Абсолютная величина – абсолютті шама


Абстракция – дерексіздік


Авария – апат


Агония – жанталас


Агрессивность – долылық


Агрокомплекс – агрокешен


Агропромышленная интеграция – агроөнеркәсіптік интеграция


Агропромышленное объединение – агроөнеркәсіптік бірлестік


Агропромышленное предприятие – агроөнеркәсіптік  кәсіпорын


Адаптация – бейімделу


Адекватность - лайықтылық


Адрес – мекен-жай


Адсорбция – адсорбция, тұту


Ажур – айшықты


Айст – ләйлек


Акация – қараған


Акватория – айдын 


Акведук – тарнау


Акклиматизация – жерсіну


Активность – белсенділік


Активная лактация – белсенді сауын мерзімі


Актуальный – өзекті


Алфавит – әліппе


Амбар – қамба


Амортизатор – бәсеңдеткіш


Аммуникация – әбзел


Амнистия – рақымшылдық


Аналог – тәріздес


Аналогия – тәріздестік


Аналогично - тәріздес


Анализ – талдау, саралау


Аннулирование – жою


Аналитическая селекция – талдау селекциясы


Анестезия – жансыздандыру


Антоним – қарама-қарсы


Анонимное заявление – домалақ арыз


Анкета – сауал


Аорта – күре қан тамыры


Апатия – селқостық, енжарлық


Аппарат – аппарат


Апробация – сынақтан өткізу


Аптека – дәріхана


Арбитр – төреші


Арбитраж – әділқазы, төрелік


Аренда – жалға беру


Аридный климат – құрғақ климат


Аридные растения – қуаңшылық өсімдіктері


Аридные пастбища – қуаң жайылымдар


Аридная зона – қуаң аймақ


Аритмия – ырғақсыздық


Артерия – күре тамыр


Архар, горный баран - арқар


Архив – мұрағат


Аршин – кез


Ассортимент – түржиын


Ассоцияция – қауымдастық


Аспект – аспект, аспектісі


Асимметрия - асимметрия


Аутбридинг – алыс (туыстық емес) шағылыстыру


Атака – шабуыл


Атлант (био) – бірінші  мойын омыртқа


Атрибут – рәміз


Атрофия – атрофия, сему


Б


 База данных – дерекқор


База кормовая – жемшөп қоры


База производственная – өндірістік қор


База техническая – техникалық қор


Базовый показатель – негізгі көрсеткіш


Баклашка – күбі


Бактриан – қос өркешті түйе, айыр түйе


Баланс – теңгерім, теңдестік


Балансовая стоймость – теңгерімдік құны


Балка – тіреу


Бандаж – құрсау


Банковские операции – банктік қызметтер


Бант – күлте


Барабан – барабан, даңғыра 


Баран-производитель – тұқымдық қошқар


Баран-пробник – күйек қошқар


Бархан – шағыл құм


Бартер – айырбас


Барьер – кедергі


Бассейн – әуіт


Башмак – кебіс


Башня – мұнара


Бега – бәйге, атжарыс


Беговая лощадь – бәйге аты


Бегунок – жүгіртпе


Бедро – бөксе


Бедствие – апат


Беседа – әңгімелесу, сұбхаттасу


Беспородность - тексіздік


Безымянная кость – жамбас сүйек


Белок – ақуыз


Береза – қайың


Бещенство – құтыру


Благословление – бата


Блеск – жалтырау


Блеять – маңырау


Блок –  1) топтама; 2) шығыршық 


Блокирование – 1) қоршау; 2) қамалау


Биогенетический закон – бионәсілдік заң


Биогенные элементы – бионәсілдік заттар


Биологическая смерть –биологиялық өлім


Биомасса – биожиынтық


Бобр – құндыз


Богара – тәлімі жер


Бойня – қасапхана


Болезнь – ауру, кесел


Боль - ауыру


Бонитировка – бонитировкалау (бағалау)


Борзая собака – тазы ит


Борт – 1) кемер; 2) өңір (киімнің)


Брак – ақау, жарамсыздық


Брод – өткел


Бронза – қола


Бронхи – қолқа  


Бриллиант – гауһар тас


Брыжи – бұғақ


Бугор – 1) төбе; 2) томпақ... (био)


Бык – бұқа


Бык-производитель – тұқымдық бұқа


Быт – тұрмыс


Бюджет – қаражат


В


  Вагина искусственная – жасанды қынап


Вакансия – вакансия, бос жұмыс орыны


Вакцина – вакцина, екпе


Вал – 1) жал; 2) білік


Валкоспособность шерсти – жүннің ұйысқыштығы


Валовый удой молока – сүттің жалпы өнімі


Валух - ісек


Важный – маңызды


Вариант – нұсқа


Вареное мясо – қайнатып пісірілген ет


Величина – шама, мөлшер, ауқым


Вена – көк қан тамыры


Вездеход – әмбебап


Верблюдоводческая ферма – түйе фермасы


Верблюдоматка – інген


Верблюдь – түйе


Верблюдь кастрат – атан түйе


Верблюдь-производитель – бура (бактриан), үлек (дромедар)


Веретено, прялка – ұршық


Верста – шақырым


Верховая лощадь – мініс аты


Вес - салмақ


Весенняя шерсть – жабағы жүн


Ветеринарный врач – мал дәрігері


Ветеринарная аптека – мал дәріханасы


Ветеринария – мал емдеу ғылымы


Вешние воды – қызыл су


Вещество, вещь, предмет – зат, нәрсе  


Вид – түр


Вишня – шие


Вихрь – құйын


Вкус – талғам


Вклад, лепта – салым  


Власть – билік, өкімет


Вместимость – сыйымдылық


Внутрипородное разведение – малды тұқымішілік өсіру


Вода дистиллированная – тазартылған су


Вода жесткая – кермек су


Водоем – суайдын


Водопой – суат


Вожак – бастаушы


Вождь – көсем


Возвратное скрещивание – қайыра шағылыстыру


Вол - өгіз


Волокно – талшық


Волос – түк, шаш


Волосяной покров – жүн жабындысы


Ворс – түк


Воспитание – тәрбиелеу


Воспроизводительная способность – көбею қабілеттілігі


Воспроизводительное скрещивание – өндіре шағылыстыру


Воспроизводства стада – малды өз төлінен көбейту


Взнос – жарна


Взыскание – жаза


Вне ведемо – сыртынан


Вредитель – зиянкес


Время удоя – сауын уақыты (мерзімі)


Вставка – қыстырма


Встроенный – қосақталған


Всходы – өскін


Вульва – сарпай


Выбраковка – бракқа шығару (жарамсыздыққа шығару)


Выделение текста – мәтінді айрықшалау


Выделение пота – тер шығару


Выдра – кәмшат, құндыз  


Вымысел – қиял


Вымя – емшек


Выпуклость – дөңестік, томпақтық


Выпуск – шығару


Выжеребка – құлындау, боталау


Выпас – өріс


Выраженность – айқындылық


Выращивание – өсіру


Высокопродуктивный скот – жоғарыөнімді мал 


Высокоэффективный – аса тиімді


Выход мяса – ет шығымы


Выход чистой шерсти – таза жүн түсімі (шығымы)


Вяление – қақтау


Выявление – анықтау, айқындау


Вьюга – бұрқасын


Г


 Габарит – сыртмөлшер


Газета – үнпарақ


Гарант – кепіл


Гармония – үйлесім


Ген – ген, тек, нәсіл


Гель – сірне


Генетика – генетика, нәсілтану


Генефонд – гендік қор, тектік қор


Герметизация – тұмшалау


Гусеница – 1) көбелек құрты; 2) шынжыртабан


Гумус (плодородный слой) – гумус, қүнарлы қабат


Гумно, ток – қырман


Гибкость – иілгіштік


Гибрид – түраралық будан


Гибридизация межвидовая – түраралық будандастыру


Гибридизация межродовая – туысаралық будандастыру


Гипотеза – болжам


Глотка – жұтқыншақ


Глобализация – жаһандану


Гнедая лошадь – торы ат


Гнида – сірке


Годовалый... – бір жастағы...


Горный баран, архар – арқар


Гололед – көктайғақ


Государственный бюджет – мемлекеттік қаражат


Государственная премия – мемлекеттік сыйлық


ГКПЖ – Мемлекеттік Асыл тұқымды Мал Кітабы


Гравировка – нақыштау, бедерлеу


Гранула – түйіршік


Гранит – гранит


Гранат – анар


График – кесте


Грация – сымбаттылық


Графа (столбик) – бағана


Гребень – 1) жота; 2) үлкен тарақ


Гребенщик – жыңғыл


Грецкий орех – жаңғақ


Грива – жал, шуда


Грубые корма – ірі азық


Грубая шерсть – қылшық жүн


Грунт – жертопырақ


Грунтовые воды –жерасты суы, ызасу


Гряда – қырқа


Д


 Данные – деректер


Дамба – бөгет


Движение животных (документ) – малдың қозғалысы (құжат)


Двигатель – қозғалтқыш


Движок – шағын қозғалтқыш


Двухгодовалый... – екі жастағы...


Двухгорбый верблюд, бактриан – қосөркешті түйе, бактриан


Дебит – шығым


Девиз – ұран


Действие – қимыл, әрекет


Делегирование – табыстау


Демонстрация – көрсету


Деньга – пұл, ақша


Дерн – шым


Дефект – мін


Деформация – пішіннің өзгеруі, бұзылуы


Деятель – қайраткер


Деятельность – әрекет ету


Диадома – тәж


Дикий – жабайы, тағы  


Дискриминация – кемсіту


Дискуссия – пікірталас


Династия – әулет


Дифференцияция - дифференциялау


Довод – дәлел


Догма – қағида


Договор – келісім-шарт


Додоивание – сарқып сауу


Долг – қарыз


Доза – мөлшер


Дозатор – мөлшерлегіш


Дойная корова – сауын сиыр


Доильная установка – сауу қондырғысы


Допускаемый – рауалы


Достоверный – шынайы


Доступный – қолжетімді


Домашные животные – үй жануарлары


Доминант – басым


Дотация – жәрдем қаржы


Доход – табыс, кіріс


Древний – байырғы, көне, ежелгі


Дремучий лес – ну орман


Дренаж – қашыртқы


Дромедар – дара өркешті түйе, аруана


Дуб – емен


Дубление – илеу


Е


 Единица – бірлік (өлшем бірлігі)


Единый – бірыңғай


Едкость вещества – заттың улылығы


Естество, натура – табиғи


Естественная смерть – табиғи өлім


Естественные науки – жаратылыс ғылымдары


Естественный отбор – табиғы іріктелу


Ж


Жареное мясо – қуырылған ет


Жатьва, жать – ору  


Желательный – қалаулы


Железа – без (био)


Желудочно-кишечный тракт – асқазан-ішек жолы


Жемчуг – інжу, меруерт


Жертва – құрбан


Жеребец – айғыр


Жеребец-производитель – тұқымдық айғыр


Жеребенок – құлын, бота


Жест – ишара


Живой вес – тірі салмақ


Животное – жануар


Животновод – малшы


Животноводство – мал шаруашылығы


Животный мир, фауна – жануарлар әлемі


Жизнедеятельность – тіршілік әрекеті


Жизнеспособность – өміршеңдік


Жиропот – жүннің шайыры


Жокей – шабандоз


З


 Забастовка – ереуіл


Заблаговременно – күнібұрын


Заведемо – көрінеу


Задача – міндет


Завиток – бұйрагүл


Зависимость – кіріптарлық


Заготовка – дайындау


Заинтересованность – мүдделілік


Задолженность – борыш


Зазор – саңылау


Заказ – өтінім


Заказник – қорықша


Закваска – ашытқы, ұйытқы


Заключение – 1) тұжырым, қорытынды; 2) қамау


Залог – кепіл


Залеж – тыңайған жер


Запас – қор


Заповедник – қорық


Запуск коров – сиырды суалту


Заработок – еңбекақы, табыс


Зараза – жұқпалы


Заразная  болезнь (инфекция)– жұқпалы ауру  


Зародыш – жатырдағы ұрық


Зарплата (оклад) – жалақы


Заседание – мәжіліс


Заявка – тапсырыс


Заявление – арыз, мәлімдеме


Зверь – аң


Звериная шкура – аң терісі


Звериный промысел – аңшылық кәсіп


Земельные угодии – пайдаланылатын жерлер


Земельный участок – жер телімі


Земледелец – диқан


Земляной орех, арахис – жер жаңғақ


Зерно – дән


Зигзаг – ирек


Зоология – жануарлар жайлы ғылым


Зоотехния – мал өсіру ғылымы


Зоотехнический учет – зоотехникалық есеп


Злободневный – көкейкесті


Знак – белгі


Знамя – ту


Значение, смысль – мағына


Значительно – елеулі


Зона – аймақ


Зрелость – 1) кәмелет; 2) жетілгендік


Зрелище, представление – тамаша


Зубной брак – тісі кеткен кәрі мал


Зубная эмаль – тіс кіреукесі


Зябь – сүдігер


И


 Ива – шілік


Игнорирование – бұрмалау, орындамау


Идентичность – сәйкестілік, ұқсастық


Идиома - ..........


Идиот – нақұрыс


Иждивенец - масыл


Извитость шерсти – жүн иірімі


Изменчивость – өзгергіштік


Изменчивость адекватная – лайықты өзгергіштік


Избирательное, частичное – ішінара


Изгиб – иілім


Издание – басылым


Изделье - бұйым


Изображение – кескін


Изобретение – жаңалық


Изолировение – оқшаулау


Изучение – зерттеу


Ил – ұйық


Ильм – қарағаш


Иммунитет – иммунитет (ағзаның ауруға қарсы тұру қабілеті)


Иммигрант – иммигрант (шет елден қоныс аударушы)


Имитация – ұқсатып қайталау


Импульс – серпін


Имущество – мүлік


Инвентарь – құрал-жабдық


Иноход – жорғалау


Иноходец – жорға ат


Инструмент – аспап


Интеграция – интеграция


Интенсивный – қарқынды


Интервал – аралық


Интеллект – зият


Интеллектуальная собственность – зияткерлік меншік


Инициатива – белсенділік көрсету


Инструктаж – нұсқаухат


Инструкция – нұсқау


Индексы телесложения – дене бітімінің индексі


Индексная оценка – индексті бағалау


Индивид – жеке түр


Индивидуальное развитие – дара даму


Инкубационный период – жасырын өсу кезеңі


Инородное тело – бөгде зат


Инстинкт – түйсік


Инфекция – жұқпалы ауру


Информация – мәлімет, ақпарат


Искажение – бұрмалау


Искусство – өнер


Искусственный отбор – қолдан іріктеу


Исконное слово – байырғы сөз


Исправление - түзеу


Истина – ақиқат


Испытание – сынау, сынақ


Источник – көзі


Исходные данные – бастапқы деректер


Индивид – ерекше түр


К


Кабан – жабайы шошқа, доңыз 


Кампания – науқан


Катастрофа – алапат


Категория – категория (дәреже)


Каток – 1) таптауыш; 2) мұзайдын


Кал – қи (адамның)


Каракули – шимай


Каракуль – қаракөл, қаракөл  елтірісі


Карточка племенная – асылтұқымды малдың картешкесі


Карьера – мансап


Канализация – кәріз


Кандым – жүзгін (бұта)


Каньон – шатқал


Капилляр – қылтүтік


Кастрация – піштіру, тарттыру


Кастрат – піштірілген (тарттырылған) еркек мал


Квалификация – біліктілік


Кедр – самырсын


Киль – қырлы төс 


Киста – өскін (био)


Клапан – қақпақша


Класс – класс, сынып


Классировка – классқа айыру


Классность животных – малдың класы


Классификация – жіктеу


Клиника - емхана


Клон – клон


Клевер – беде


Клеймо, тавро – таңба


Клетка – жасуша


Клещ – кене


Кнопка – батырма


Кожа –тері


Кожный покровь – тері жамылғысы


Кожно-волосяной покров – тері-жүн жамылғысы


Кожух – қаптама


Коза – ешкі


Козел – теке


Козел-кастрат – серке


Козленок – лақ


Козлина – ешкі терісі


Козлятина – ешкі еті


Козий пух – ешкі түбіті


Кокон – піллә


Коклюш – көкжөтел


Координация – үйлестіру


Колодка – қалып


Колотушка – тоқпақ


Коллекция – жинақ


Комбинированный – құрама


Комплект – топтама


Компетенция – құзырет


Коммуна – ұйымдастық


Комплект – жасақтама


Комплектовать – жасақтау


Комплекс -  кешен


Комплексность – кешенділік, жинақтылық


Компенсация – өтем


Компромисс – ымыра


Кондиция животных – малдың күйі


Конина – жылқы еті


Конематка – бие, байтал


Конюшня – атқора


Конюх – ат бағушы


Конкретно – нақты


Конкурс – конкурс, бәйге


Конкурент – бәсекелес


Конкуренция – бәсеке, бәсекелестік


Консолидация – топтастыру, шоғырландыру (саяси)


Консистенция – қоюлығы


Конституция животных – малдың дене бітімі


Контакт – жанасу 


Контроль – бақылау


Контрольная дойка – бақылау сауыны


Концепция – тұжырымдама


Концентрация – шоғырлану, жинақтау


Конфликт – тартыс


Конфигурация – иілімдер


Конь – ат (жылқы)


Конечность – аяқ


Конечный результат – түпкі нәтиже


Координация – үйлестіру


Копна – шөмеле


Коралл – маржан


Кормовой рацион – мал азығының мәзірі


Корректировка – түзету енгізу


Корова - сиыр


Корпус – 1) сыртпішін; 2) әскери бөлім


Косицы шерсти – жүн бұрымшалары


Кость бедренная – ортан жілік



  • большая берцовая –жамбас сүйек

  • запястья – білезік сүйектері

  • копчиковая – құйымшақ

  • кресцовая – сегізкөз

  • лобковая – қасаға сүйек

  • локтевая – шынтақ сүйек

  • малоберцовая – асықты жілік

  • плечевая, лопатка – жауырын  

  • плюсневая – табан сүйектері

  • предплечья – білек сүйегі

  • яремная – мойын омыртқа

  • лучевая – кәрі жілік


Косуля – елік


Котировка – белгіленім Крапчатый – шұбар


Кредо – қағида


Кредит – несие


Кречет – сұңқар


Крепкая конституция (зоот.) – шымыр конституция


Критерии – өлшемшарттар


Критический момент – қауіпті сәт


Кроющий волос – жабын жүн Круг – дөңгелек, шеңбер


Крупа – жарма


Кулирование – иілдіру


Культура – 1) мәдениет; 2) дақыл


Куница – сусар


Купальник – лыпа


Курица – тауық


Курсив – көлбеу


Кустарное изделье – қолдан жасалынған бұйым


Л


 Лактация – сауын мерзімі


Лактационный период – сауын кезеңі


Лаколизация – оқшаулау


Латунь – жез


Лен – зығыр


Лента – таспа


Легенда – аңыз


Летальный исход – өлім


Летальные гены – өлтіргіш гендер


Летучий – ұшпа


Летучесть – ұшпалық


Летучая мыщь – жарғанат


Либерализация – ырықтандыру


Лидер – бастаушы, көшбасшы


Лирика – лирика


Линия животных – малдың аталық желісі (аталас малдар)


Липа, рогожа – жөке


Лишай – теміреткі 


Лицо – 1) тұлға: 2) бет (био)


Личность – дара тұлға


Личное дело – жеке іс


Личный листок – жеке іс парағы


Личная собственность – жеке меншік


Личинка – личинка


Лобная кость – маңдай сүйек


Логика – қисын


Лодыжка – тобық


Лоск – жылтырақ


Лошадиная сила – ат күші


Лошадь – жылқы


Лошадь Пржевальского – Пржевальский жылқысы, құлан


Лощак – қашыр (айғыр ат + мәші есек)


Лоза – сабақ (өсімдік)


Ложный - жалған


Луб – қайыңның қабығы


Луг – шалғын


Лук – пияз


Лук дикий – жуа


Люцерна – жоңышқа


М


 Манекен – сәнмүсін


Манера – мәнер


Мазок – жұғынды


Маклок – мықын


Маркость – кіршеңдік


Масса – 1) салмақ (физ.); 2) бұқара (әдеби)


Массаж – уқалау


Массив - алап


Массив жилой – тұрғын үй алабы


Мастит – желінсау


Масть животных – малдың түсі


Мастер – шебер


Массовая вакцинация – жаппай вакцинациялау


Масштаб – масштаб, ауқым


Масштабная работа – ауқымды жұмыс


Маточное поголовье – ұрғашы мал тобы


Маховик – сермер


Машинопись – машинажазба


Мелодия – әуен


Мель – қайраң


Межпородное скрещивание – тұқымаралық шағылыс


Мера – 1) өлшем; 2) шара


Мерлушка – лақ терісі


Мерин (кастрат) – кестірілген ат


Местонахождение, местожительство – мекен


Метка – ен


Метод – әдіс


Методика – әдістеме


Методист – әдіскер


Мечение – ен салу


Мех – үлбір


Механизм – 1) механизм; 2) тетік


Миф – миф


Мода – сән


Модификация – түрлендіру


Мокросоленая шкура – тұздалған ылғал тері


Мокросоль – ылғалтұзды


Молозиво – уыз


Монтаж – құрастыру


Мотив – 1) уәж; 2) сарын


Мотивировка – уәждеме


Мотор - мотор


Мотылек, бабочка – көбелек


Молодняк – жас мал


Мозоль – мүйізгек


Можжевельник – арша


Мор – індет


Момент – сәт


Мост задний – артқы белдік


Мацион животных – малды серуендету


Моча – несеп


Мочевина – зәрзат


Мошонка – ұма, безқалта


Мощь - қуат


Мрамор - мәрмәр


Мраморное мясо – мәрмәр ет


Мул – қашыр (айғыр есек + бие)


Мускусная крыса – ондатра


Мясо – ет


Мясокомбинат – ет комбинаты


Мысль – ой


Мышление – ойлау, ойлану


Мычать – мөңіреу  


Н


 Набросок – нобай


Навык – машық


Навоз – қи, көң, тезек


Нагрузка – жүктеме


Нагул – малды жайып семірту


Надел – жер телемі


Надой – сауым


Надзор – қадағалау


Намордник – томаға


Нарядность – сымбаттылық


Натура, естество – табиғи


Научно-популярный ... –  ғылыми-көпшілік ...


Научно-публистический ... –  ғылыми- публистикалық ...


Назначение – 1) тағайындау; 2) белгілеу


Накладная – теліндеме


Налив вымени – желіндеу, желін сабасын салу


Напор – арын


Народ - халық


Население – тұрғын халық, тұрғындар


Наследование – тұқым қуалау


Насос – сорап


Настройка - бабына келтіру


Неадекватность – лайықсыз


Недостаток – кемшілік


Нерв – жүйке тамыр


Нежный тип (зоот.) – нәзік тип


Нерпа – итбалық


Нейтрал – бейтарап


Нива – егіс алқабы


Низменность – ойпат


Новшество - жаңалық


Норка – қара күзен


Норма кормления – малды азықтандыру мөлшері


Норматив – норматив


Нутрия – кәмшат, саз құндызы


 О


 Оазис – шұрат


Обезжированное молоко – көксүт (майы алынған сүт)


Облик – кескін


Оборудование – жабдық


Оборот стада – мал айналымы


Обозначение – мән


Обрат – көксүт


Образование – 1) білім; 2) бітім (био)


Образец – үлгі


Обработка – өңдеу


Обряд – тұрмыс салты


Обстоятельство – жағдай


Обследование - зерттеу, анықтау, тексеру


Обсуждение – талқылау


Обьект – 1) нысан; 2) зерзат


Обьем – көлем


Оваль – сопақ


Овес – арпа  


Овощи – көкөніс


Овца – қой


Овцематка – саулық, аналық қой


Овчина – қой терісі


Овчарня – қой қора


Огузок – жая


Одинарный – жалаң, жалқы


Одногорбый верблюд (дромедар) – нар, дара өркешті түйе


Однородный – бірыңғай, біртектес  


Одомашнивание животных – жануарларды қолға үйрету


Озимая пшеница – күздік бидай 


Окраска (окрас) – түс


Округлый – жұмыр


Окот – қой төлдеуі (қоздау)


Олицетворение – кейіптеу, бейнелеу


Опасность – қауіп


Операция – 1) ота; 2) қызмет (банк)


Опилки – үгінді


Описание – сипаттау


Оповещение – естірту


Опоек – бұзау терісі


Опора – тірек


Опорос – шошқаның төлдеуі


Определение – анықтау, анықтама


Опыт – тәжірибе


Опытный образец – тәжірибелік үлгі


Оптимальный – оңтайлы


Орган – мүше


Организм – ағза


Оращение – суландыру


Оращаемая пашня – суармалы егістік


Ордовая шерсть – қылшық жүн


Ординарный - жалқы


Оригинал – түпнұсқа


Органолептическая оценка – сезіну жолымен бағалау


Ориентир – бағдар


Ориентация – бағдарлау


Орнамент – ою-өрнек


Орудие – құрал


Осанка – еңсе


Освежение крови – қан жаңарту


Осел – есек


Ослица – ұрғашы (мәші) есек


Осеменение – ұрықтандыру


Осенняя шерсть – күзем жүн


Оссеин – сүйек желімі


Основа – негіз


Основание – негізі


Особь (индивид) – дарақ


Особый ... – айрықша ...


Остов – қаңқа


Ость шерсти – жүн қылшығы


Оспа – шешек


Отбивка – төлді енесінен бөлу (ажырату)


Отбор – іріктеу  


Отгонное пастбище – шалғай жайылым, жайлау


Отгонное животноводство – шалғай жайылымда мал бағу


Отдаленная гибридизация – алыс түрлерді будандастыру


Отел -  мүйізді ірі қараның төлдеуі (бұзаулау)


Отзыв – пікір


Откорм – бордақылау


Откормочная площадка – бордақылау алаңы


Откормочный комплекс – бордақылау кешені  


Отложение – шөгінді


Отложение жира – май жинау


Относительная величина – салыстырмалы шама


Отображение – кескіндеу


Отпуск без содержания – ақысыз демалыс


Отработка – өтеу


Отродье животных – бейім мал


Отруби – кебек


Отражение – 1) шағылысу; 2) бейне


Оттиск – дақтама


Оттенок – рең


Оформление – 1) рәсімдеу; 2) безендіру, көркемдеу


Охрана – 1) қорғау; 2) күзет


Оценка – бағалау


П


 Павлин – тоты


Паразит – арамтамақ


Параметр – параметр


Пари – бәс тігу


Пасека – омарта


Пастбище – мал жайылымы


Порок – кемістік


Подчинение – бағыну


Паспорт – төлқұжат


Пашня – егістік


Пачка – буда


Перевод – аударма


Переводчик – тілмаш


Перекос – қиғаш


Переходный волос – аралық жүн талшығы


Переработка – өңдеу (қайта өңдеу)


Перечень – тізбе


Переярка – екі жасар тұсақ (ұрғашы)


Период – кезең


Персона – кісі


Персонаж – кейіпкер


Перспектива – келешек


Перспективный план – келешектік жоспар


Пеня – өсімақы


Пенис – еркектің жыныс мүшесі


Пигмент – бояутек


Пилотный проект – ілкі жоба


Питание – қорек


Питательность – қоректілік


Пластичность – иілімділік


Пласть – қабат


Платеж – төлем


Племенное ядро – асыл тұқымды мал тобы


Племенная книга – тұқыммал кітабы


Племенное дело – мал тұқымын асылдандыру жұмысы


Племенное животное – асылтұқымды мал


Пленка – қабыршық


Плодовитость животных – малдың төлдегіштігі


Плоскость – 1) жазықтық; 2) тегістік


Плюсны – табан


Повод – себеп, сылтау 


Поводья – тізгін


Поголовье скота – мал басы


Подбор – жұптастыру, жұптау


Подножный корм – жайылым шөбі


Подпись – қолтаңба


Поджелудочная железа – ұйқы безі


Подряд – мердігерлік


Подрядчик – мердігер


Позвонок – омыртқа


Позвоночные животные – омыртқалы жануарлар


Пойма – жайылма, суалма


Поколение, потомство – ұрпақ


Покров – жабынды


Пользовательные животные – пайдаланылмалы малдар


Полномочие – уәкілдік


Полноценное пастбище – шұрайлы жайылым


Полноценный корм – құнарлы мал азығы


Полупустыня – шөлейт


Полярность – қарама-қайшылық


Помесь – тұқымаралық ұрпақ


Помет – құмалақ


Понятие – ұғым


Популяция – популяция


Порода – тұқым


Порок – кемдік, мүкіс


Породность – малдың тұқымдылығы, тек


Поросенок – торай


Порошок – ұнтақ


Поршень – піспек


Породоиспытание – тұқымды сынау


Поселок – кент


Посев – егіс, егін


Посевная кампания – егіс науқаны


Послед – шу


Последствие – салдар


Пособие – жәрдемақы


Постановление – қаулы


Поток – ағын


Потомство, поколение – ұрпақ


Потенциал – әлеует


Потуги – толғақ


Почва – топырақ


Правила – қағида


Правительство – үкімет


Практика – 1) тәжірибе; 2) тағылым


Предмет, вещь – зат, нәрсе


Предохранитель – сақтандырғыш


Предложение – ұсыныс


Представление, зрелище – тамаша


Прейскурант – бағатізбе


Преимущество – артықшылық


Преобразование – түрлендіру


Пресс – баспақ


Прессование – нығыздау


Преференции (преимущество) – артықшылық


Прибор – прибор


Прибыль – пайда


Привес – салмақ қосу


Привод – жетек


Привлечение – еліктіру, тарту


Привычка – дағды


Приговор – кесім, үкім  


Признак – белгі


Призыв – шақыру, үндеу


Прилитие крови (селекц.) - қан жаңарту


Приплод – төл


Природа, натура – жаратылыс


Природные кормовые угодии – мал азығындық табиғи жерлер


Прирост – өсім


Приращение – өсімше


Приспособление  - 1) бейімделу; 2) сайман


Приспособление организма – ағзаның бейімделуі


Приспособительные качества – бейімделу қасиеттері


Принцип – ұстаным


Приток – сала (өзеннің)


Притча – тәмсіл


Прием – 1) қабылдау; 2) тәсіл


Причитание – жоқтау


Проба – сынама


Проблема – түйткіл 


Проверка – тексеру


Пробник (баран) – күйек қошқар


Продвинутый – ілгерінді


Продукция – өнім


Продуктивный корм – жұғымды мал азығы


Производитель (жив.) – тұқымдық еркек мал


Производящий состав – өндіргіш құрам


Произведение – шығарма


Происхождение – шығу тегі


Прообраз – түпбейне


Прототип – түптұлға


Просвет – саңылау


Простор – жазық


Профессионал – кәсіби шебер


Профессиональный – кәсіби


Профиль – қыры, бүйірі


Прокладка – төсем


Промысел – кәсіп


Промышленное скрещивание – малды өндіре шағылыстыру


Протока – өзек (өзеннің)


Профилактика – алдын алу


Прялка, веретено – ұршық


Псевдоним – бүркеншік есім


Пункт – 1) тармақ; 2) нысан


Пустыня – шөл дала


Пустынные пастбища – шөл дала жайылымдары


Пух – түбіт, мамық


Пушнина – мамық жүнді аң терісі


Пучок – шоқ


 Р


 Рабочий – жұмысшы


Рабочий скот – жұмыс малы


Рабочая лощадь – жүмыс аты


Работник – жұмыскер


Ранг – ранг


Разведение – өсіру


Разведение животных – мал өсіру


Разведение «в себе» (селекц.) - өз ішінде өсіру


Развертка – жайма


Развитие – даму


Раздой – идіру


Разложение – шіру


Разработка – жасау


Разреженный – сирек, селдір


Разряд – разряд


Размер – өлшем


Разнотравье – аралас шалғын


Разношерстный – алабажақ


Разум, сознание – сана  


Распад – бөліну


Расписание – кесте


Расположение – орны, орналасуы


Распоряжение – өкім


Раствор – ерітінді


Растворение – еру


Растение – өсімдік


Растительный мир, флора – өсімдік әлемі


Расщепление признаков – белгілердің таралып бөлінуі


Раскрой (кройка) – пішу


Рассудок – пайым


Расцветка – түр-түсі


Рахит – мешел


Реакция – реакция


Рациональный – ұтымды


Реагирование – жауап, әрекет


Реестр – тізілім


Регенерированная шерсть – қалпына келтірілген жүн


Регион – өңір


Регламент – регламент


Резюме – түйіндеме


Резко – шұғыл, күрт


Результат – нәтиже


Реклама – жарнама


Рекомендация – ұсыныс


Рельеф – бедер


Рельеф местности – жер бедері


Ремонт – жөндеу


Ремонт стада – мал басын толықтыру


Ремонтный молодняк – жас мал


Ремесло – қолөнер


Рентабельность – рентабельділігі


Репа – шалқам


Режим – режим


Решение – қарар, шешім 


Рецензия – пікір


Ритм – ырғақ


Ржание - кісінеу


Ровестник – құрдас


Рогожа, липа – жөке


Род – туыс, тек


Родославие животных – малдың тегі


Родоначальник – негізін салушы


Рол – білік


Рост – өсу


Родители животных – малдың ата-енесі


Родственное разведение (инбридинг) – туыстық өсірілім


Рой пчел – бал ара тобы


Рост и развитие животных – малдың өсіп-жетілуі


Роща – тоғай


Рубин – гауһар


Руно – жабағы


Рукопись – қолжазба


Рынок – базар


Рыхлый – борпылдақ


Рысак – желгіш


Ряд – қатар


Рядовой - қатардағы


Рыбий жир – балық майы


Рыжий – жирен


Рыжей масти лощадь – жирен ат, шабдар ат


 С


 Сайгак – киік


Сапсан – лашын


Сапфир – жақұт


Саранча – шегіртке


Сбор – алым


Свалок – ұйысқан жүн


Сверстник – жылдас


Свойство – қасиет


Свойственно – тән


Свинья – шошқа


Свиноматка – аналық шошқа


Сгущенное молоко – қойытылған сүт


Сдача – қайтарым


Себестоймость – өзіндік құн


Седалищная кость – шонданай сүйек


Седалищный бугор – шонданай томпақшасы


Сезонность – маусымдылық


Секрет – сыр


Селекция – селекция


Селекционное дело – селекциялық жұмыс


Семена, семя – тұқым


Семенник – аталық без


Селезенка – көкбауыр (талақ)


Семейство животных – аналық мал желісі (аналастар)


Сельское хозяйство – ауыл шаруашылығы


Сельскохозяйственное животное – ауылшаруашылығы малы


Сельхозугодья – ауылшаруашылық жерлері


Сепаратор – қаймақ айырғыш


Сепарирование молока – сүт тарту


Сердцевина – өзек


Силка – тұзақ


Система ведения – жүргізу жүйесі


Систематика – жүйелеу, жүйелілік


Ситуация – ахуал


Синтез – синтез


Символ – нышан


Сказатель – жыршы


Скакун – арғымақ


Скачка – бәйге, атжарыс


Скважина – ұңғыма


Скороспелость животных – малдың жетілгіштігі


Скорлупа – қабық


Скелет – қаңқа


Скирда – мая


Скот – мал


Складка – қатпар, қыртыс


Скрещивание – шағылыстыру


Слепень – сона


Случка – шағылысу


Случной контингент – шағылысқа түсетін мал тобы


Служащий – қызметші


Слой – қабат


Слиз – шырыш


Слизистая оболочка – шырышты қабық 


Смородина – қарақат


Снос – ысыру


Соответствие – сәйкестік


Соболь – бұлғын


Собственность – меншік


Событие – оқиға, жағдай


Сова – жапалақ


Современный – заманауи


Современник - замандас


Соглащение, сговор  – келісім, мәміле


Создание – жасалу


Сознание, разум – сана


Сок – шырын, сөл


Сокол – ителгі


Сосок – үріп (желіннің ұшы)


Сосна – қарағай


Соска – емізік


Состояние – күй, жағдай


Состав - құрам


Соединение – қосылыс


Солянка – сораң


Сорная шерсть – лас жүн


Сорт – сорт


Сортировка – сорттау


Сотрудник – қызметкер


Соус – тұздық


Социальный – әлеуметтік


Сочетание – үйлесімділік


Смушковые овцы – елтірілік қойлар


Смушковый тип – елтірілік тип


Смушковые признаки – елтірілік белгілері


Смерч – қарақұйын


Смерть – өлім


Смерть биологическая – биологиялық өлім


Смерть клиническая – клиникалық өлім


Смесь – қоспа


Смысль, значение, – мағына


Спаривание – жұптау


Спекуляция – алыпсатарлық


Сперма – шәует


Спермотозоид – енуыз (аталық жыныс жасушасы)


Специальный – арнайы


Специальность – мамандық


Специфически – өзіндік


Спинной мозг – жұлын


Спица – 1) доңғалақтың шабағы; 2) тоқитын шыбық 


Способ – тәсіл  


Способность – қабілеттілік


Среда – қоршаған орта


Среда обитания – тіршілік ортасы


Средство – 1) зат; 2) құрал


Срок – мерзім


Ссуда – несие


Ссылка – сілтеме


Ставка – мөлшерлеме


Стати человека -  адам еңсесі


Стати животных – мал бітімі


Стадия – саты


Стадо - табын


Статус – мәртебе


Стаж работы – жұмыс өтілі


Стандарт породы – тұқым стандарты


Стелька – ұлтарақ


Стерилизация – зарарсыздандыру


Степень – дәреже


Ствол – діңгек


Стиль – стиль


Стимул – ынта


Стимулирование – ынталандыру


Стерильная вата (мед.) – тазартылған мақта


Стог – мая


Стойка – бақан, тіреуіш


Стойкость – төзімділік


Стоймость – құн


Строка – жол (жазуда)


Стригунок – жабағы (жылқыда)


Структура – құрылым


Структура стада – табын құрылымы


Ступка – келі


Субсидия – субсидия


Суспензия – қоймалжың


Сустав – буын


Сумма – жиынтық


Суматоха - дүрбелең


Сурок – суыр


Существенные признаки – елеулі белгілер


Сухосоленая шкура – тұздап кептірілген тері


Сыворотка – сарысу


Сырье вторичное – қайталама шикізат


Схема – сұлба


Счет – есепшот


Сцепление – ілінісу


Сьемный – алмалы-салмалы


Т


 Таблица – кесте


Табун – үйір, табын


Тавро, клеймо – таңба


Таврение - таңбалау


Таволга – тобылғы


Таз – жамбас


Тазовая кость – жамбас сүйек


Тайна – құпия


Тальник – тал  


Таранная кость – асық


Тварь – хайуан


Творчество – шығармашылық


Текст – мәтін


Тенденция – үрдіс


Территория – аумақ


Теленок – бүзау


Телка – қашар


Тело - дене


Телосложение – дене бітімі


Телохранитель – тежеуіл


Тема - тақырып


Тематика – тақырыптама


Температура тела – дене қызуы


Тесьма – ызба


Течка – күйлеу


Техника - техника


Тип – тип, кәдуіл


Тип крепкий – шымыр тип



  • рыхлый – болбыр тип

  • грубый – ірі тип

  • нежный – нәзік тип

  • облегченный – жеңілденген тип

  • гармоничный – үйлесімді тип


Типичный – кәдуілгі


Тирада – түйдексөз


Тиф – сүзек


Ткань – ұлпа


Ток, гумно – қырман


Толокно - талқан


Тон – рең, өң


Тонкая кишка – аш ішек


Тонкорунная овца – биязы жүнді қой


Тополь – терек


Тормоз – тежегіш


Торс – кеуде


Точность – дәлдік


Травма – жарақат


Травостой – шөп шығымы


Традиция – дәстүр


Трансплантация – телу


Требование – талап


Тревога – дабыл, дабыл қағу


Тренинг лощадей – жылқы жарату


Трос – сым арқан


Труба – құбыр


Труп животных – малдың өлексесі


Туловище – дене


Туша – ұша


Тушеное мясо – бұқтырылған ет


Тунеядец – масыл


Тюльпан – қызғалдақ


Тюк – тең


Тяжеловоз – жүктартқыш (жылқы)


 У


 Убой – мал сою


Убойная масса – сойыс салмағы


Убойный выход – сойыс шығымы


Ублюдок – тексіз


Угроза – қатер


Удой – сауым сүт


Узда – жүген


Узор – өрнек


Узурпатор – озбыр


Уклад – салт


Уклонение – жалтару


Улей – ара ұясы


Умеренность – бәсеңділік


Универсал – әмбебап


Уникальный – бірегей


Упитанность животных – малдың қоңдылығы


Унификация – бірізділік


Уполномоченый – уәкілетті


Урод – кемтар


Уродство – кемтарлық


Урок – сабақ, тәлім


Урочище – қоныс


Усадьба – қонысжай


Устье – саға


Условие – 1) шарт; 2) жағдай


Условия среды – қоршаған ортаның жағдайы


Условный рефлекс – шартты рефлекс


Устав – жарғы


Уступ – кертпеш


Установка – қондырғы


Установление - белгілеу


Устройство – құрылғы


Утверждение – бекіту


Утиль – ескі-құсқы


Утилизация – ескі-құсқыны жою (есептен шығару)


Уточнение – нақтылау


Участок – жер телімі, танап


Учение – ілім


Учреждение  - мекеме 


Ущелье – шатқал         


Ф


 Фабула (лит.) – желі


Фаборит - шікірә


Факт – дәйек


Фактор – әсер, ықпал


Фактура (бухг.) – фактура


Фартук (жив.) – күйек


Фасад, фас – қас беті


Фасон – пошым


Фауна, животный мир – жануарлар әлемі


Фаза – фаза


Фигура – сымбат, денебітім


Финал – финал, ақыры


Финанс – қаржы


Финик – құрма


Функция – қызмет


Флаг – жалау


Флора, растительный мир – өсімдік әлемі


Фон – фон


Фонд (финанс.) – қор


Фондоемкость – қор сиымдылығы


Фондооснащенность – қормен қамтамасыз етілу


Фондоотдача – қор қайтарымы 


Форма – пішін


Формирование – 1) жасақтау; 2) әскери құрылым


Фраза – фраза


Фундамент – іргетас Фундаментальное исследование – іргелі зерттеу


 Х


 Характер – 1) мінез; 2) сипат


Характеристика – 1) мінездеме; 2) сипаттама


Характеризуется... - ...сипатталады


Хлопок-сырец – тазартылмаған мақта


Ходотайство – қолдаухат


Хорек – күзен


Холка – шоқтық


Хозяйство – шаруашылық


Хозяйственная деятельность – шаруашылық әрекеті


Хромотиновая нить – хромотин жіпшесі


Хромотиновая сеть – хромотин торы


Хромосомная теория наследственности – тұқым қуалаудың хромосомдық теориясы


Хромосомный набор – хромосом жиынтығы


Хряк - қабан   


Хрящ - шеміршек


Ц


Цвет – түс


Цвет ало-красный – қырмызы



  • багровый – қып-қызыл

  • бежевый – қоңыр-сарғыш

  • блеклый – күңгірт

  • бурый – топырақ түстес

  • голубой – көгілдір

  • зеленый – жасыл

  • коричневый – қоңыр

  • красный – қызыл

  • лиловый – ақшылкөк

  • оранжевый – қызғылтсары

  • пестрый – шұбар

  • розовый – қызғылт

  • румяный – қызғылтым

  • русый – сұрғылт

  • серый – сұр

  • синий – көк

  • темный – қарақоңыр

  • фиолетовый – күлгін

  • черно-пестрый – қара-ала

  • контрастный – керағар

  • бордовый – қанқызыл


Цель – 1) нысана; 2) мақсат.


Цена – баға


Целевое использование – мақсатты пайдалану


Целевое назначение – мақсатты белгілену


Цепь – 1) шынжыр; 2) тізбек


Церемония – рәсім


Цивилизация – өркениет


Цикл – 1) топтама; 2) қайталама


Цитата – дәйексөз


Цифра – сан


Цифровое ... – сандық ...


Цыпленок  -  балапан, шөже  


Ч


 Частная собственность – жеке меншік


Чертеж – сызба


Черемуха – мойыл


Чесотка – қотыр


Чехол – сыртқап, тыс


Челка (у лошади) – кекіл


Чешуя – қабыршақ


Чин – шен


Чирок – шүрегей


Чистопородность – тазақандылық


Чистоплотность –тазайындылық


Член – 1) мүше; 2) дене мүшесі


Чувство – сезім


Чума – оба 


Чутье – түйсік, ішкі сезім


Ш


 Шаблон – шаблон, қимаүлгі


Шеголь – кербез


Шелуха – қауыз


Шепот – сыбыр


Шерсть – жүн


Шерстный покров – жүн жабындысы


Шлейф – шұбалма


Шорные изделья – қайыс бұйымдар


Шорох – сыбдыр


Штандарт – байрақ


Шкура – тері


Штраф – айыппұл


Штука – түйір


Шиповник – итмұрын


Широкомасштабная селекция – кеңауқымды селекция


Щавель – қымыздық


Э


  Эволюция – эволюция


Эволюционное учение – эволюциялық ілім


Эквивалент – балама


Эквивалентная стоймость – баламалы құн


Эксперимент – тәжірибе жүргізу


Эксперт – сарапшы


Экспертиза - сараптау


Экспорт (вывоз) – сыртқа (шетелге) шығару


Экстерьер – дене тұрқы


Экстравагантный – әдеттегіден тыс


Экстренно – төтенше


Экземпляр – 1) дана; 2) нұсқа


Эластичный – иілмелі


Элегантный – сырбаз


Элемент – элемент


Эмаль – кіреуке


Эмбрион – эмбрион, пінә


Энергия – қуат


Эпидемия – індет


Эпоха – дәуір


Эталон – эталон, үлгі, ортақ өлшем


Эффект – әсер


Эффективность – тиімділік


 Ю


Юбилей – мүшелтой


Юбиляр – мүшелтой егесі


Я


Явление – құбылыс


Ягненок - қозы


Ягнение – қоздау


Ягода – жидек


Ядро –  өзек


Яйцеклетка – аналық жыныс жасушасы


Яйчник – аналық без


Яйцепровод – аналық без жолы


Як – як


Яловость – қысыр қалу


Ярка – тұсақ (ұрғашы)


Ярус – белдеу


Ярмарка – жәрмеңке


Яровая пшеница – жаздық бидай


Ястреб – қаршыға


Ячейка – ұяшық


Ячмень – 1) сұлы; 2) теріскен (көзде)


Ящур – аусыл


 


СОҢЫ


***


НАУЧНО-ПУБЛИЦИСТИЧЕСКИЕ


СТАТЬИ


 


***


Ежемесячный бюллетень газеты «Агрожаршы».


№9 (сентябрь), 2011 год.


КОРАБЛИ ПУСТЫНИ В ТЕНИ СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА


Основной целью развития отрасли животноводства является полное обеспечение внутренних потребностей страны в животноводческой продукции. В 2010 году производство мяса в Казахстане составило 1,4 млн. тонн в живом весе, несмотря на это производство верблюжьего мяса в республике до настоящего времени продолжает оставаться не на должном уровне.


Развитие мясной индустрии определяется, в первую очередь, спросом на мясо, который в значительной степени зависит от качественных особенностей, его вкусовых и диетических свойств и питательности. Мясная продуктивность верблюдов, так же как и у других сельскохозяйственных животных, определяется рядом показателей - их возрастные изменения, выход различных сортов мяса из туши, локализация жира, выход и качество субпродуктов, питательность и диетические свойства мясо. Кроме этого, важное значение для биологической оценки мяса имеет его химический состав и калорийность. К сожалению, эти показатели верблюжьего мяса изучены очень мало и исследования в этом направлении носят пока что разрозненный характер.


Верблюды от других животных отличаются лучшим использованием пастбищ с низким травостоем, которые непригодны ни для пастьбы животных других видов, ни для распашки из-за засоленности верхних слоев почвы и стойким переносом в дефиците воды.  Не менее важным фактором является его приспособленность к условиям пустыни. Верблюд выживает при потере жидкости, равной четверти его живой массы (другие животные при потере жидкости в два раза меньше этой величины погибают). Жировые запасы в горбах своеобразный страховой запас энергии и сил животного, который используется в период недостатка пищи и воды.


Степная и сухостепная, пустынная и полупустынная зоны охватывают обширную территорию республики - до 70% общей площади сельскохозяйственных угодий. Кроме этого имеются более 35млн. га засоленных участков (солонцы, солончаки). Эти районы не пригодны для выращивания ни одного вида сельскохозяйственных животных, кроме верблюда. Поэтому  отрасль позволяет вовлечь в оборот более 100 млн. га пустынных и полупустынных земель с последующим развитием социальной инфраструктуры со всеми атрибутами рыночной экономики. Исходя из этого Казахстан может занять лидирующее положение по развитию продуктивного верблюдоводства в мировом масштабе.


Еще одним преимуществом верблюдоводства, в сравнении с другими видами скота мясного направления продуктивности, является его исключительная способность повышения упитанности простым, малотрудоемким и достаточно дешевым способом – нагулом. Все это свидетельствует о высокой адаптационной способности верблюда к условиям существования в пустыне.


В условиях рыночной экономики, наряду с производством продукции животноводства высшего качества, большое значение имеет его себе